Ένα πρωινό με τον Δημήτρη Χριστοδούλου…

Posted on 26/04/2013

0


… στην Εκάλη

christodoulouαποσπάσματα από τη συνέντευξη του Δημήτρη Χριστοδούλου στο περιοδικό Ευκλείδης, Απρίλιος – Μάιος – Ιούνιος 2012 Παναγιώτης Π. Χριστόπουλος και Βαγγέλης Ζώτος

Ο καθηγητής Δημήτρης Χριστοδούλου,
γεννήθηκε στην Αθήνα το 1951, γιος του Λάμπρου και της Μαρίας. Ήταν μαθητής στη Β’ Λυκείου, όταν έγινε δεκτός για σπουδές στο Princeton. Στα 18 του χρόνια πήρε master στη Φυσική και στα 20 πήρε διδακτορικό. Το 1972 έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στη συνέχεια ερευνητής στο CERN στη Γενεύη, στο Διεθνές Κέντρο Θεωρητικής Φυσικής στην Τεργέστη και στο Ινστιτούτο Max Planck του Μονάχου. Δίδαξε σε Πανεπιστήμια της Αμερικής, την περίοδο 1988 – 1992 ως καθηγητής Μαθηματικών στο Ινστιτούτο Courant, και την περίοδο 1992 – 2001 ως καθηγητής Μαθηματικών στο Princeton.
Από το 2001 είναι καθηγητής Μαθηματικών και Φυσικής του Πολυτεχνείου της Ζυρίχης. Το 1993 του απονεμήθηκε το διεθνές βραβείο Mac Arthur. To 1999 τιμήθηκε με το ανώτερο βραβείο της Αμερικανικής Μαθηματικής Εταιρείας, το βραβείο Bocher.
To 2011 τιμήθηκε με το διεθνές βραβείο Shaw Prize που είναι αντίστοιχο του Nobel στα Μαθηματικά και το οποίο μοιράστηκε μαζί με ένα εκατομμύριο δολάρια, με τον Αμερικανό μαθηματικό Richard Hamilton.
Ένα μέρος από το επιστημονικό του έργο είναι: οι εργασίες του, στη θεωρία της σχετικότητας του Einstein, η εργασία του στην ευστάθεια του χώρου Minkowski, η μελέτη για τη δημιουργία στο κενό μελανών οπών κάτω από ισχυρά βαρυτικά κύματα, ο σχηματισμός κυμάτων κρούσεως στα τρισδιάστατα ρευστά, κ.ά.
Κατάφερε δηλαδή να λύσει δύσκολες διαφορικές εξισώσεις στα Συμπιεστά Ρευστά, και τη Βαρύτητα.
Έχει τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών με το Αριστείο των θετικών επιστημών και είναι επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, του ΕΜΠ, του ΑΠΘ, του Πανεπιστημίου Κύπρου, του Brown, και επίτιμος καθηγητής Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης.

(…)
Το 1968 έγραφαν οι εφημερίδες: «μαθητής – Αϊνστάιν, μαθητής Γυμνασίου διαβάζει ανώτερα Μαθηματικά και λύνει δύσκολα προβλήματα» Τι ακριβώς έγινε τότε; Τι ήταν εκείνο που σας τράβηξε στα Μαθηματικά;

Δ.Χ. Όταν ήμουν μαθητής στην Τρίτη τάξη του Γυμνασίου [τότε ήταν το εξατάξιο Γυμνάσιο] προσπαθούσα πάρα πολύ να λύσω ένα άλυτο πρόβλημα των μαθηματικών το πρόβλημα της τριχοτόμησης γωνίας. Δεν ήξερα τότε ότι η κατασκευή με χάρακα και διαβήτη έχει αποδειχθεί αδύνατη. Όμως η ατελέσφορη προσπάθειά μου να βρω λύση με έκανε και κατάλαβα ότι τα Μαθηματικά είχαν πολύ μεγαλύτερο βάθος από ότι είχα μέχρι τότε αντιληφθεί.
Έτσι άρχισα να διαβάζω όλα τα βιβλία του σχολείου, έλυνα τις ασκήσεις μια – μία, μετά πήγα στον Ελευθερουδάκη αγόρασα άλλα βιβλία Μαθηματικών, θυμάμαι το βιβλίο του Δασκαλόπουλου, καθηγητή του Πολυτεχνείου, [τον οποίο γνώρισα αργότερα, καθώς και τα παιδιά του που είναι καθηγητές στην Αμερική].
Ύστερα αγόρασα και άλλα βιβλία στα Αγγλικά. Είχα μάθει Αγγλικά, γιατί ο πατέρας μου ήξερε πολλές γλώσσες Αγγλικά, Γαλλικά, Ιταλικά – όλοι αυτοί οι Αλεξανδρινοί ήξεραν γλώσσες.
Ο πατέρας μου ήταν υπάλληλος της Εθνικής Τράπεζας, δουλειά του θυμάμαι ήταν οι ασφάλειες πλοίων, έργων τέχνης, του μούστου που έστελναν στη Γαλλία και άλλα τέτοια. Εκείνο που θυμάμαι είναι ότι είχαμε πάει με τον πατέρα μου στον κινηματογράφο «Σινεάκ» στη Σταδίου, εκεί είδα σε αυτά που έλεγαν «Επίκαιρα» το θάνατο του Einstein, είδα αυτόν τον άνθρωπο με τα μεγάλα κάτασπρα μαλλιά και μου είχε κάνει τεράστια εντύπωση.
Τότε ήταν και η εποχή για το διάστημα, ο Γκαγκάριν είχε βγει στο διάστημα και μετά οι Αμερικάνοι. Όλα αυτά με εντυπωσίασαν αλλά ήταν στο περιθώριο, δεν οδήγησαν πουθενά.
Για εκείνο όμως το πρόβλημα [της τριχοτόμησης] με έπιασε μανία.
 Το καλοκαίρι του 1965 δεν πήγα στη θάλασσα, όπως τα άλλα παιδιά, αλλά καθόμουν από το πρωί μέχρι το βράδυ διάβαζα και έλυνα ασκήσεις.
Πήγαινα αγόραζα άλλα και άλλα βιβλία Μαθηματικών, την σειρά Schaum, μέχρι το τέλος του καλοκαιριού είχα μάθει αρκετά και στη Φυσική. Το επόμενο καλοκαίρι στο σχολείο που πήγαινα, του Μωραίτη, είχαν φέρει έναν Άγγλο μαθηματικό τον Antony Williams. Αυτός ήταν ένας νεαρός μαθηματικός, μιλούσα πολύ μαζί του και μου είχε πει μάλιστα «είσαι καλός στη Φυσική αλλά καλύτερος είσαι στα Μαθηματικά», εγώ όμως δεν τον άκουσα …. Τον έψαξα αυτόν, αργότερα, όταν είχα πάρει το Ph.D και ήρθα στην Ελλάδα, αλλά δεν τον βρήκα πουθενά, χάθηκαν τα ίχνη του.

Μιλήστε μας για τα νεανικά σας χρόνια, το σχολείο σας, την οικογένειά σας.

Δ.Χ. Μεγάλωσα στη Γούβα Ηλιουπόλεως 34, εκεί ήταν το σπίτι που είχαν οι γονείς της μητέρας μου. Μια φτωχή συνοικία, δεν ξέρω γιατί, δεν το λένε ορισμένοι που αναφέρονται στη ζωή μου. Η συνοικία είναι μεταξύ Αγίου Αρτεμίου και του Αγίου Ιωάννου όλο χώμα και αλάνες ήταν τότε, δεν είχε δρόμους, ούτε και σχολεία.
Σχολείο πήγαινα στο «Πρότυπο Λύκειο Αθηνών» [τη σημερινή Σχολή Μωραίτη], δεν ήταν τότε απλησίαστο στους φτωχούς. Ο πατέρας μου γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια από γονείς με καταγωγή από την Κύπρο. Η μητέρα μου από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Έλληνες της διασποράς που μέσα τους έκρυβαν την Ελλάδα.
Το 1944 στον εμφύλιο είχε έρθει ο πατέρας μου στην Ελλάδα, πήρε την μητέρα μου και πήγαν στην Αίγυπτο όπου και παντρεύτηκαν. Ο μεγαλύτερος αδελφός της μητέρας μου ήταν αρχηγός των ανταρτών, ο μικρότερος και ο πατέρας της ήταν δεξιοί. Ο πατέρας μου ήταν άλλη φουρνιά.
Αυτοί οι Αλεξανδρινοί πολέμησαν στην αρχή στη Βόρεια Αφρική και μετά πήγαν στην ταξιαρχία του Ρίμινι στη Σικελία. Αργότερα οι γονείς μου, πήγαν για λίγο στη Νότια Αφρική και το Δεκέμβρη του 1950 ήρθαν στην Ελλάδα. Τον Ιανουάριο, όταν είχε αλκυονίδες μέρες, πήγαν μέχρι το Σούνιο και γεννήθηκα εγώ στις 19 – 10 – 1951.
(…)
Ο πατέρας μου από τότε που ήμουν μικρό παιδί ακόμα μου ενέπνευσε όλη αυτή τη λατρεία για τους Αρχαίους Έλληνες, αυτοί οι Αλεξανδρινοί ήταν μακριά από την Ελλάδα και είχαν ιδιαίτερη λατρεία για την Αρχαία Ελλάδα. Αυτοί είναι ανυπέρβλητοι, θυμάμαι ότι μου έλεγε ο πατέρας μου, όταν πηγαίναμε περιπάτους στα Αρχαία μνημεία. Στις εξόδους μας πηγαίναμε περιπάτους στα Αρχαία μνημεία. Στις εξόδους μας πηγαίναμε συχνά στα μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους. Με επηρέασε επίσης ο καθηγητής μου στο Πρίνστον, ο φυσικός John Archibald Wheeler, που ήξερε καλά τη φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων και με έβαλε να διαβάσω Πλάτωνα. Αργότερα κατάλαβα μόνος μου την σημασία του Αριστοτέλη.

Έχετε μια απλότητα στις ομιλίες σας και βγάζετε ένα συναισθηματισμό, μια οικειότητα, ενώ πάντα μιλάτε χωρίς κείμενο και μαγεύετε το ακροατήριο. Πως γίνεται αυτό;

Δ.Χ. Ποτέ δεν προετοιμάζω τις ομιλίες μου, δεν έχω κείμενο για να μη χαλάει τον αυθορμητισμό μου. Ο Μέγας Αλέξανδρος είχε κείμενο; Οι πολιτικοί έχουν κείμενο γιατί διαβάζουν ίσως αυτά που τους γράφουν οι σύμβουλοί τους αφού κατέχουν πολλές φορές το θέμα για το οποίο ομιλούν. Στα επιστημονικά βέβαια συνέδρια γράφω, σκέφτομαι και προσέχω πολύ καλά τα πάντα, ακόμη και πως θα τα διατυπώσω.

Γιατί δεν σπουδάσατε από την αρχή Μαθηματικά, αφού η ιδιοφυία και το ταλέντο σας ήταν στα Μαθηματικά απ’ ότι στη Φυσικής;

Δ.Χ. Είχα ασχοληθεί με μετασχηματισμούς Laplace κ.ά Θυμάμαι όταν ήμουν 16 ετών πιτσιρικάς, οι 4ετείς φοιτητές του Πολυτεχνείου, μου έδιναν προβλήματα δικά τους και τους τα έλυνα. Μου δόθηκε τότε η ευκαιρία για τη Φυσική στην Αμερική και έτσι πήγα. Αργότερα όταν πήγα στην Τεργέστη ήρθε ο Ehlers από τη Γερμανία σε κάποιο συνέδριο στην Ιταλία και με κάλεσε στο Max Planck.
Αυτός ήθελε να γίνει μαθηματικός αλλά δεν είχε το ταλέντο και έγινε φυσικός, έτσι το είχε απωθημένο. Μου είπε, πήγαινε να μάθεις Μαθηματικά γιατί χάνεις τον καιρό σου. Mου έδωσε άδεια και το 1978 πήγα στο Παρίσι και σπούδασα μαθηματικά.

Ποιός ήταν εκείνος που σας βοήθησε να πάτε στην Αμερική;
Δ.Χ. Ο Σπύρος Μιχαλόπουλος Ηλεκτρολόγος Μηχανολόγος του Πολυτεχνείου, φίλος του πατέρα μου. Είχε θυμάμαι γραφείο στην Κολοκοτρώνη, δίπλα στην παλιά Βουλή. Αυτός ήξερε έναν σημαντικό θεωρητικό Φυσικό στο Ινστιτούτο Henri Poincaré, τον Έλληνα Αχιλλέα Παπαπέτρου  , που είχε παίξει σημαντικό ρόλο στη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας και αργότερα έγινε Διευθυντής στο Ινστιτούτο. Ο Παπαπέτρου ο οποίος πέθανε σε μεγάλη ηλικία, ήταν αριστερός διώχθηκε από την Ελλάδα στον εμφύλιο και πήγε στην Ανατολική Γερμανία, όπου είχε επαφές με τον επίσης αριστερό Χρίστο Παπακυριακόπουλο .
Αλλά όταν σηκώθηκε ο τοίχος του Βερολίνου, ο Παπαπέτρου μέσω Μιχαλόπουλου έγραψε στους γονείς μου, ήταν 1967, να πάω στο Παρίσι να με εξετάσουν γιατί είχαν εντυπωσιαστεί από αυτά που του είχα γράψει και να δουν αν κάνω για περαιτέρω σπουδές.
Μάλιστα ο Παπαπέτρου είχε πει στον Wheeler «αυτός ο νεαρός προσεγγίζει τη Φυσική μέσω των Μαθηματικών», αυτό μου το είπε πολύ αργότερα, ο Παπαπέτρου.

Mε τον Richard Hamilton, δεξιά η Margaret Wright εκπρόσωπος της επιτροπής και αριστερά η γυναίκα του Νικολέτα

Mε τον Richard Hamilton, δεξιά η Margaret Wright εκπρόσωπος της επιτροπής και αριστερά η γυναίκα του Νικολέτα

Πράγματι, ήμουν κατά τι, καλύτερος στα Μαθηματικά παρά στη Φυσική αλλά, αφού μου δόθηκε η ευκαιρία για το Πρίνστον, ακολούθησα τον Wheeler. Έτσι τον Ιανουάριο του 1968 έφυγα για την Αμερική, χωρίς να έχω τελειώσει το σχολείο.
O John Wheeler κάτι σαν ιεραπόστολος, με ήθελε κατ’ εικόνα και ομοίωση. Με είδε εύπλαστο παιδί και είπε κάτσε να τον κάνω σαν κι εμένα και με απομόνωσε από τα Μαθηματικά. Δεν το έκανε από κακό, με αγαπούσε πολύ, αλλά ίσως ενδόμυχα, φοβόταν μα μη φύγω στα Μαθηματικά.
Στο βιβλίο για την αυτοβιογραφία του , έχει αφιερώσει 3 σελίδες για μένα, πέθανε 97 ετών το 2008.
Μαθητής του ήταν και ο Feynman. Τότε εγώ είχα κάνει μια σημαντική εργασία στη Φυσική, με την οποία ξεκίνησε ο τομέας της θερμοδυναμική των μαύρων τρυπών  , η οποία συνεχίστηκε από τον συμφοιτητή μου Bekenstein που τελείωσε τρία χρόνια αργότερα και ύστερα από τον Hawking.
Η πρώτη μου επιστημονική εργασία δημοσιεύθηκε στα Physical Review Letters το 1970  όταν ήμουν 19 ετών μόνο με το όνομά μου. Το φθινόπωρο του 2010 μετά από 40 χρόνια βρισκόμουν στο Χάρβαρντ σε ένα φίλο και ο καθηγητής της Φυσικής Andrew Strominger μου ζήτησε να κάνω εγώ τα δυο τελευταία μαθήματα της χρονιάς στους φοιτητές, γιατί το θέμα ήταν ακριβώς αυτή η εργασία που είχα κάνει πριν 40 χρόνια, ώστε να τα ακούσουν αυτά οι φοιτητές από πρώτο χέρι.
Α, να σας πω, μετά και για την παρ’ ολίγο, εμπλοκή μου με τις Υδρογονοβόμβες.

Το 1972 μας διδάξατε Θεωρητική Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, γιατί είχατε έρθει ενώ είχαμε δικτατορία (χούντα)
Δ.Χ. Πρέπει να σας πω αυτή την ιστορία. Η κλήρωση για το Βιετνάμ ήταν με την ημερομηνία γεννήσεως.
Επειδή είχα κληρώσει τον αριθμό 5, θα πήγαινα κατευθείαν στο μέτωπο αν κατέθετα το Ph.D.
O Wheeler υπήρξε διευθυντής του προγράμματος κατασκευής της πρώτης Υδρογονοβόμβας.
Αυτό το πρόγραμμα είχε δυο εργαστήρια, τα πειράματα γίνονταν στο Los Alamos και θεωρητικά στο Πρίνστον.
Μάλιστα ο Teller έπαιξε μεγαλύτερο ρόλο στα θέματα αυτά, αλλά ήταν Ούγγρος, και τότε εμπιστεύονταν μόνο Αμερικάνους σε θέσεις διευθυντών.
Ο Wheeler είχε τρομερή αγάπη στις εκρήξεις, μάλιστα από μικρός είχε κομμένα και τρία δάκτυλα από το χέρι επειδή έπαιζε με δυναμίτη.
Ακούστε, όταν έδωσα το πρώτο σεμινάριο ενθουσιάστηκε, τόσο πολύ που άναψε κάτι μπουρλότα και παρά λίγο να κάψει το κτίριο της Φυσικής.
Στα γενέθλιά του, είχε πει σε μια δημοσιογράφο:
Ποιός είναι ο λόγος να ασχολείται κανείς με τη Φυσική αν δεν κάνει και μερικές εκρήξεις; Όταν ήμουν μικρός έκανα εκρήξεις με δυναμίτη, μετά έκανα πιο μεγάλες εκρήξεις όπως οι πυρηνικές βόμβες και τώρα ασχολούμαι με το Big Bang.

Mια μέρα με πήρε και πήγε στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, σκοπός του ήταν να με βάλει να δουλέψω στις Υδρογονοβόμβες και να μην πάω στο Βιετνάμ, σου λέει σε έφτιαξα εγώ, για να πας να σε καθαρίσουν στο Βιετνάμ οι Βιετκόνγκ;
Έλα να φτιάξουμε ωραίες βόμβες. Πιτσιρικάς τότε εγώ θυμάμαι είχα πολύ τρακ με τους στρατηγούς στο Πεντάγωνο. Ο Wheeler τόσο πολύ ήθελε να γίνει το σχέδιό του που μου είχε δώσει κάποιο βιβλίο απόρρητο να διαβάσω, για να είμαι προετοιμασμένος.
Εμένα όμως όλα αυτά μου φαίνονταν μαύρα, κατάλαβα ότι η δουλειά στο Πεντάγωνο θα μου στερούσε κάθε ελευθερία, πώς να ξεφύγεις από τους Αμερικανούς και τη CIA, την εποχή του ψυχρού πολέμου;
Έτσι πήρα αναβολή πήγα στο Caltech. Τότε με έπιασε μια φοβερή νοσταλγία για την Ελλάδα. Δεν είχα παρακολουθήσει τι συνέβαινε στην Ελλάδα, ήξερα μόνο ότι είχε χούντα, ήμουν προσηλωμένος στην επιστήμη και το όραμα που υπήρχε εκείνη την εποχή στην Αμερική για το διάστημα, γι’ αυτό ασχολήθηκα με τη θεωρία του Αϊνστάιν.
Στην Ελλάδα έγινε μια ειδική θέση στο Πανεπιστήμιο και το φθινόπωρο του 1972 πήρα την απόφαση και γύρισα, προτιμώντας αυτό που μου φάνηκε το λιγότερο, από τα δυο κακά, γιατί η μεν χούντα ήταν πρόσκαιρη και η απόφαση του γυρισμού στην Ελλάδα αναστρέψιμη, ενώ ο ψυχρός πόλεμος ατελείωτος και η απόφαση να μπω στα πυρηνικά μη αναστρέψιμη.
Εδώ είχα πάρε δώσε με τον Φωκίωνα Χατζηιωάννου επίσης καθηγητή στο Πανεπιστήμιο. Γρήγορα όμως φάνηκε η κατάσταση με την χούντα.
Ο μαθητής μου, Ανδρέας Παπασταυρίδης, αδελφός του Σταύρου που είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε οργανώσει αντίσταση κατά της χούντας και όταν τον συνέλαβαν προσπάθησα να τον βγάλω, αλλά η ΕΣΑ μου είπε φύγε γιατί θα συλλάβουμε και σένα.
Αφού έγινε το Πολυτεχνείο τα πράγματα είχαν σκουρύνει αρκετά και αποφάσισα να φύγω.
Πήγα για λίγο στο CERN. Εκεί συνάντησα τον t’ Hooft (μετέπειτα νομπελίστα), ύστερα πήγα στην Τεργέστη με τον Abdus Salam διευθυντή ερευνητικού κέντρου της Ουνέσκο, που τότε δεν ήτνα ακόμη Νομπελίστας.
Στην Ελλάδα όταν έγινε μεταπολίτευση ήρθα ξανά το 1975 να κάνω το στρατιωτικό μου και μετά ξαναέφυγα για την Τεργέστη….
…. (συνεχίζεται ΕΔΩ)

Ετικέτα: