Χόκινγκ Χόκινγκ: Η πώληση μιας επιστημονικής διασημότητας

Charles Seife, «Hawking Hawking: The Selling of a Scientific Celebrity», Basic Books

Στις αρχές του 2018, λίγο πριν από το θάνατο του Στίβεν Χόκινγκ, το βρετανικό ταμπλόιντ Daily Mail ‘αποκάλυπτε’ μια συνομωσία με τίτλο ‘Has Stephen Hawking Been Replaced with a ‘Puppet‘. Υποστήριζε ότι ο Χόκινγκ είχε πεθάνει το 1980 και ότι ο πραγματικός καθηγητής είχε αντικατασταθεί από έναν απατεώνα! Το άρθρο βασιζόταν σε διάφορα επιχειρήματα σχετικά με την αναλλοίωτη εξωτερική εμφάνιση του Χόκινγκ καθώς γερνούσε και κυρίως στην απροσδόκητα μακρά επιβίωσή του, παρά τις δυσοίωνες ιατρικές προβλέψεις. «Η φωνή που ακούμε», έλεγε η φυλλάδα «είναι το αποτέλεσμα των αστροφυσικών της NASA που πληκτρολογούν πληροφορίες σε έναν υπολογιστή – πληροφορίες που θέλουν… να διοχετεύσουν σε ένα εύπιστο και ανυποψίαστο κοινό»

Σε όλη την ιστορία, ίσως να υπάρχουν τρεις ή τέσσερις επιστήμονες των οποίων η φήμη και το κύρος τους στο κοινό συγκρίνονται με τον Χόκινγκ: ο Αϊνστάιν, ο Νεύτωνας, ο Γαλιλαίος – ίσως και ο Δαρβίνος. Για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το ευρύ κοινό, ο Χόκινγκ είχε γίνει το απόλυτο σύμβολο του θριάμβου του νου. Ήταν ο πιο έξυπνος άνθρωπος στον κόσμο, ένας μοναδικός εγκέφαλος που αφιέρωσε την ζωή του για να ξεδιπλώσει τα βαθύτερα μυστήρια του σύμπαντος. Η συνομωσιολογία της Daily Mail ότι ο Χόκινγκ αντικαταστάθηκε από ένα ομοίωμα ήταν ακριβώς η πιο ακραία και παράλογη έκφραση του τρόπου με τον οποίο ο τύπος και το κοινό απεικόνιζαν τον Χόκινγκ για δεκαετίες.

Κατά την διάρκεια της τελευταίας περιόδου της ζωής του, ο Χόκινγκ ήταν σταθερά εδραιωμένος ως ο πιο διάσημος εν ζωή επιστήμονας στον κόσμο – αλλά η πραγματική επιστημονική του συνεισφορά δεν συμβάδιζε με την φήμη του. Η έρευνα του Χόκινγκ κατά τη διάρκεια των χρόνων της μεγαλύτερης δημοτικότητάς του είναι μειωμένη και θα έχει μικρή διαρκή επίδραση στον κόσμο της φυσικής.

Για να καταλάβουμε τον Στίβεν Χόκινγκ, πρέπει να πάμε πίσω στο χρόνο. Και αυτό κάνει ο Charles Seife στο βιβλίο του «Hawking Hawking: The Selling of a Scientific Celebrity». Σύμφωνα με τον Seife, γυρίζοντας πίσω το ρολόι, αυτό που αναδύεται είναι ένας πραγματικός άνθρωπος: οξύθυμος, αλαζονικός, και ανηλεής, καθώς επίσης και καλόκαρδος, πνευματώδης και υπέροχος. Πολύπλοκος. Γοητευτικός. Μοναδικός. Αυτό που αναδύεται είναι ο Στίβεν Χόκινγκ.

Η επιστημονική δημιουργικότητα του Stephen Hawking στις αρχές της δεκαετίας του 1970 συμβάδιζε με εκείνη των βρετανικών συγκροτημάτων ροκ μουσικής, όπως οι Genesis

Διαβάστε επίσης το σχετικό άρθρο του Ηλία Μαγκλίνη στην Καθημερινή της Κυριακής (23/5/21):

Είχε και ο Στίβεν Χόκινγκ τα τρωτά του σημεία…

Μετά το διάσημο βιβλίο του «Το χρονικό του Χρόνου», ο Στίβεν Χοκινγκ έγινε κάτι σαν γκουρού

Πόσοι, εκτός της επιστημονικής κοινότητας, γνώριζαν τον Στίβεν Χόκινγκ το 1987; Κανένας, στην ουσία. Ένα χρόνο μετά όμως, το 1988, αυτό άλλαξε δραματικά: τότε κυκλοφόρησε το «Χρονικό του Χρόνου» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κάτοπτρο). Το βιβλίο έχει πουλήσει τουλάχιστον δέκα εκατομμύρια αντίτυπα σε περίπου σαράντα γλώσσες. Αληθινό εκδοτικό φαινόμενο για έναν άσημο (έως τότε) αστροφυσικό, καθηλωμένο σε αναπηρικό αμαξίδιο διά βίου. 

Κι όμως, από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 έως το 1988 ο Χόκινγκ είχε ήδη επιτύχει τα κυριότερα επιτεύγματά του σε καθαρά επιστημονικό επίπεδο – κι ας μην τον γνώριζε το ευρύ κοινό. Και ήταν σπουδαία, μοναδικά όσα είχε καταφέρει. Για παράδειγμα, για να αναφερθούμε μόνον σε ένα, η μεγαλοφυής σύνδεση της λεγόμενης ανωμαλίας (σημείο άπειρης πυκνότητας στο οποίο οι νόμοι της Φυσικής όπως τους γνωρίζουμε καταρρέουν) μιας μαύρης τρύπας με την ανωμαλία (το αδιανόητα απειροελάχιστο σημείο που περιείχε τα πάντα), από την οποία προήλθε το σύμπαν μας με τη Μεγάλη Εκρηξη, είχε γίνει όταν ακόμη ήταν υποψήφιος για το διδακτορικό του(!). Χρειάστηκε όμως μια συναρπαστική αφήγηση για να αιχμαλωτίσει το ευρύ κοινό και να γίνει σούπερ σταρ με έναν τρόπο που ο κόσμος είχε να δει από την εποχή του Αϊνστάιν.

Οπωσδήποτε έπαιξε σημαντικό ρόλο στη σαγήνη που ασκούσε ο Χόκινγκ η τρομακτική αναπηρία του, όπως και το γεγονός ότι όταν διαγνώστηκε αρχικά, το 1963, οι γιατροί τού έδιναν το πολύ τρία χρόνια ζωής. Και εκείνος ταξίδεψε με τον νου του στις απαρχές του χρόνου. 

Ο Τσαρλς Σάιφ (Charles Seife), συγγραφέας πολλών αξιόλογων βιβλίων επιστημονικής θεματολογίας (έχω στην κατοχή μου την έξοχη «Βιογραφία του Μηδενός», αμετάφραστη ακόμα στη γλώσσα μας), έγραψε μια ιδιότυπη βιογραφική μονογραφία του Χόκινγκ («Hawking Hawking: The Selling of a Scientific Celebrity», εκδ. Basic Books) μέσα από την οποία, δίχως να μειώνει στο παραμικρό το μεγαλείο του επιστήμονα (ανατρέχοντας σε, και αναλύοντας, ένα ένα τα κατορθώματά του), σκιαγραφεί ένα εξαιρετικά γειωμένο πορτρέτο ενός ανθρώπου που «ξεπουλήθηκε», σιγά σιγά αλλά σταθερά.

Το βιβλίο παρουσιάζει εκτενώς ένας άλλος πολύ σημαντικός συγγραφέας εκλαϊκευμένων επιστημονικών βιβλίων (αναζητήστε το εξαιρετικό «Ταξίδι στον χρόνο. Η ιστορία», εκδ. Τραυλός), ο Τζέιμς Γκλάικ (James Gleick), στο τεύχος του The New York Review of Books της 29ης Απριλίου, αναφέροντας έναν όρο της Αμερικανίδας μυθιστοριογράφου Τζόις Κάρολ Οουτς: «παθογραφία» ως το αντίθετο της «αγιογραφίας». «Ο Σάιφ δεν φτιάχνει μια παθογραφία», γράφει ο Γκλάικ. «Στόχος του είναι να εντοπίσει το ανθρώπινο στοιχείο μέσα στον μύθο». Οπου ο μύθος απέκτησε τόσο «λίπος» που, από ένα σημείο κι έπειτα, ήταν σα να εξαφάνισε τον γνήσιο, πρωτοποριακό κοσμολόγο που ήταν ο μέγας Χόκινγκ. 

Ο Σάιφ είναι εξαιρετικά κριτικός όταν, προς το τέλος της ζωής του, ο Χόκινγκ προβαίνει σε δηλώσεις και αποφάνσεις πάνω σε θέματα και ζητήματα για τα οποία δεν είχε επαρκή εποπτεία, όπως, π.χ., τους κινδύνους της εξέλιξης της τεχνητής νοημοσύνης. Το πρόβλημα για τον Σάιφ ήταν πως ακόμα και ένας τιτάνας της επιστήμης μπορούσε να υποκύψει στους πειρασμούς της «γκουροποίησης» (ας μου επιτραπεί αυτός ο αδόκιμος όρος): μετά το διάσημο «Χρονικό του Xρόνου», ο Χόκινγκ έγινε κάτι σαν γκουρού. Το γεγονός δε πως είχε χάσει ακόμα και τη φωνή του και ότι επικοινωνούσε με σύντομα αποφθέγματα, τα οποία περνούσαν στον κόσμο μέσα από τον απρόσωπο αλλά και υποβλητικό ηλεκτρονικό ήχο ενός ειδικού υπολογιστή, κατέστησαν τον μεγάλο επιστήμονα αυτό που το ευρύ κοινό ψάχνει απεγνωσμένα και διαχρονικά: ένα είδος γκουρού που έχει απαντήσεις για τα πάντα. 

Αλλά ακόμα και το ίδιο το «Χρονικό του Xρόνου» είχε τα προβλήματά του προτού εκδοθεί, μας πληροφορεί ο Σάιφ: τέσσερα χρόνια πριν από την έκδοση, ο Χόκινγκ είχε παραδώσει ένα χειρόγραφο που ουδεμία σχέση είχε με το τελικό αποτέλεσμα. Οι εκδότες το χαρακτήρισαν «στεγνό και άνισο», ενώ αναφερόταν σε δυσκολονόητες έννοιες τις οποίες θεωρούσε εκ των προτέρων ότι είναι οικείες στον μέσο αναγνώστη. Οπως συμβαίνει συχνά στον αγγλοσαξονικό εκδοτικό κόσμο, ανέλαβαν δράση ειδικοί επιμελητές, όπως ο πολύ σπουδαίος συγγραφέας εκλαϊκευμένης επιστήμης Τζον Γκρίμπιν, καθώς επίσης και μια πλειάδα φοιτητών του Χόκινγκ. Ολοι μαζί αναδιοργάνωσαν το εκπληκτικό αυτό υλικό για να καταλήξει, πάντοτε υπό την εποπτεία του Χόκινγκ, σε αυτό που όλοι μάθαμε και αγαπήσαμε ως «Χρονικό του Xρόνου». 

Ο Σάιφ, όπως ορθά τονίζει στην κριτική του και ο Γκλάικ, δεν παραλείπει να αναφέρει πόσο ζωτικής σημασίας ήταν η εμπορική απήχηση των βιβλίων του Χόκινγκ, στο μέτρο που και ο τελευταίος έγινε ένα είδος brand name: τα καθημερινά έξοδα της νοσηλείας στο σπίτι ήταν εξοντωτικά. Ανατριχιαστική λεπτομέρεια κι όμως πέρα για πέρα αληθινή.

Όποιος διαβάσει το βιβλίο του Σάιφ και νομίσει πως ο συγγραφέας μάς «αποκαλύπτει» πως ο Χόκινγκ ήταν «απάτη» ή κάτι τέτοιο, θα έχει διαβάσει το λάθος βιβλίο. Καμία σχέση. Αυτό όμως που ο Σάιφ πετυχαίνει, με λεπτότητα και σχολαστική ανάλυση, είναι να αναδείξει τις αντιφάσεις που φωλιάζουν όχι μόνον στους κοινούς θνητούς αλλά και σε ζωντανούς θρύλους όπως ήταν ο Χόκινγκ. 



Κατηγορίες:ΙΣΤΟΡΙΑ, ΦΥΣΙΚΗ

Ετικέτες: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Αρέσει σε %d bloggers: