Όπως οι περισσότερες αποκαλύψεις (*)
(Με τον τρόπο του Morris Louis)
Είναι η κίνηση που προκαλεί τη μορφή,
ανακαλύφθηκε ως μια καθοδική έκσταση – ναι,
είναι η κίνηση που ευφραίνει τη μορφή,
συντηρούμενη από την ίδια της την ταχύτητα. Κι όμως
είναι η κίνηση που καθυστερεί τη μορφή
ενώ το σκοτάδι επιβραδύνει και επιβαρύνει· πράγματι
είναι η κίνηση που προδίδει τη μορφή,
σαστισμένη από τέτοιους μόχθους ευκολίας, ώσπου
είναι η κίνηση που παραπλανά τη μορφή,
μαγνητίζοντας την προσοχή μας – υποθέσαμε πως
είναι η κίνηση που αποδίδει τη μορφή.
Κάναμε λάθος; Τι σημασία έχει αν
είναι η κίνηση που αναιρεί τη μορφή;
Παρόλο που δίνουμε (παραδίνουμε) τον εαυτό μας
σε αυτή τη θνητή διεργασία της συνέχισης,
είναι η κίνηση που δημιουργεί τη μορφή.
Richard Howard-1994
Tα παραπάνω κλείνουν τον επίλογο (!) του βιβλίου με τίτλο «Η ΒΑΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ – Ο κύκλος του Krebs». Το βιβλίο έγραψε ο βιοχημικός, καθηγητής εξελικτικής βιοχημείας στο University College του Λονδίνου Nick Lane. Η έρευνα του Lane αφορά το πώς η ροή της ενέργειας έχει διαμορφώσει την εξέλιξη μακροπρόθεσμα και την διερεύνηση ερωτημάτων σχετικών με την προέλευση της ζωής και την εξέλιξη των σύνθετων κυττάρων.
Όχι μόνον ο επίλογος, αλλά και ολόκληρο το βιβλίο παραπέμπει στο ποίημα του Richard Howard (εμπνευσμένο από τους πίνακες του ζωγράφου Morris Louis) και την ιδέα ότι η μορφή δεν είναι ένα προϋπάρχον, ακίνητο σχέδιο, αλλά το αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας διαρκούς κίνησης. Το νόημα του ποίηματος ξετυλίγεται ήδη από την εισαγωγή του βιβλίου:
«(…) Επί σειρά δεκαετιών, η βιολογία κυριαρχείται από την έννοια της πληροφορίας – τη δύναμη των γονιδίων. Η σημασία των γονιδίων είναι αδιαμφισβήτητη. Ωστόσο, δεν υπάρχει διαφορά στις πληροφορίες που εμπεριέχονται σε ένα ζωντανό πρωτόζωο από εκείνες που εμπεριέχονται σε ένα πρωτόζωο το οποίο μόλις πέθανε. Η διαφορά ανάμεσα στο να είσαι ζωντανός και στο να είσαι νεκρός έγκειται στη ροή ενέργειας, στην ικανότητα των κυττάρων να αναπαράγουν συνεχώς τον εαυτό τους από απλούστερα δομικά στοιχεία.
Η κυρίαρχη άποψη στη σύγχρονη βιολογία είναι ότι οι γενετικές πληροφορίες διαμορφώνουν τη ροή της ενέργειας και των υλικών. Σε μια πρώτη προσέγγιση, η βιολογία γίνεται πράγματι κατανοητή με όρους δικτύων μετάδοσης πληροφοριών και συστημάτων ελέγχου. Ακόμα και οι νόμοι της θερμοδυναμικής, οι οποίοι διέπουν τη συμπεριφορά των μορίων, τις αλληλεπιδράσεις και τις αντιδράσεις τους, μπορούν να αναδιατυπωθούν βάσει της έννοιας της πληροφορίας ― η εντροπία του Shannon, οι νόμοι των δυαδικών ψηφίων (bit) της πληροφορίας. Τούτη η οπτική, όμως, δημιουργεί το δικό της παράδοξο για τις απαρχές της ζωής ― από πού προέρχονται όλες αυτές οι πληροφορίες; Στον κόσμο της βιολογίας, έχουμε ήδη μια απλή εξήγηση: Η φυσική επιλογή εξετάζει τις τυχαίες διαφορές, ευνοεί ό,τι λειτουργεί και εξαλείφει ό,τι δεν λειτουργεί, συστηματικά, από γενιά σε γενιά. Με την πάροδο του χρόνου, οι πληροφορίες συσσωρεύονται με την εμφάνιση κάθε καινούργιας λειτουργίας. Μπορούμε να διαφωνήσουμε ως προς τις επιμέρους λεπτομέρειες, αλλά στην πραγματικότητα δεν υπάρχει καμία εννοιολογική δυσκολία εδώ. Παρ’ όλα αυτά, η συγκεκριμένη οπτική δεν μπορεί να εξηγήσει την προέλευση της ζωής. Εάν θεωρήσουμε τις πληροφορίες ως το κεντρικό στοιχείο της ζωής, τότε γίνεται προβληματική η ερμηνεία του τρόπου ανάδυσης της λειτουργίας ― της προέλευσης, δηλαδή, των βιολογικών πληροφοριών. Συν τοις άλλοις, καθίσταται δύσκολη και η κατανόηση της περίπλοκης πορείας της εξέλιξης, ιδίως των μακρών χρονικών διαστημάτων μεταξύ απότομων αλλαγών, όπως η εμφάνιση των ζώων στην έκρηξη του Καμβρίου ― και αυτό παρά τη συνεχή διερεύνηση του χώρου ―των πληροφοριών― της γενετικής αλληλουχίας διαφόρων μορφών ζωής. Εξίσου δύσκολη καθίσταται και η κατανόηση άλλων ερωτημάτων: Γιατί γερνάμε και πεθαίνουμε· γιατί εξακολουθούμε να υποφέρουμε από ασθένειες όπως ο καρκίνος, παρά τις επί δεκαετίες έρευνες· και, κυρίως, πώς αναδύεται ο συνειδητός νους μέσα από τις υποκειμενικές εμπειρίες;
Το να βλέπει κανείς τη ζωή μόνο μέσα από την οπτική των πληροφοριών είναι στρεβλωτικό. Το να αναζητά νέους νόμους φυσικής για να εξηγήσει την προέλευση των πληροφοριών είναι λάθος ― μοιάζει με ερώτημα που είναι αδύνατο να απαντηθεί ακριβώς επειδή δεν έχει νόημα. Υπάρχει ένα πολύ καλύτερο ερώτημα, το οποίο στρέφεται στο παρελθόν, στα χρόνια που διαμόρφωσαν το πεδίο της βιολογίας: Ποιες διεργασίες δίνουν ζωή στα κύτταρα και τα διαφοροποιούν από την άβια ύλη; Η ιδέα ότι υπάρχει μια ζωτική δύναμη η οποία διαφοροποιεί θεμελιωδώς τη ζωή από την άβια ύλη διαψεύστηκε πριν από πολύ καιρό και πλέον δεν αναφέρεται παρά μόνον ως μια εύκολα αναγνωρίσιμη πλάνη (για κάποιον που μοιράζεται με τον van Leeuwenhoek τον ίδιο ενθουσιασμό για τα πολυάσχολα ζώα animalcule αποτελεί μια άμεσα αντιληπτή ψευδαίσθηση). Ωστόσο, η βιοχημεία ―ο τομέας μου, που ασχολείται με τη ροή ενέργειας και ύλης μέσω των κυττάρων― έχει επιδείξει, με μερικές αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, μακάρια αδιαφορία για τα δύο κομβικά αυτά ερωτήματα: Πώς μπορεί να προέκυψε τούτη η αδιάκοπη ροή και πώς το στοιχειώδες αποτύπωμά της θα μπορούσε ακόμα και σήμερα να καθορίζει τη ζωή και τον θάνατο των κυττάρων, μαζί με τους οργανισμούς που αυτά συνθέτουν ― εσάς και εμένα;
Σε αυτό το βιβλίο θα διερευνήσουμε τον τρόπο με τον οποίο η ροή της ενέργειας και της ύλης διαμορφώνει την εξέλιξη διαφόρων μορφών ζωής, αλλά και των γενετικών πληροφοριών, αφήνοντας ανεξίτηλη σφραγίδα και στη δική μας ζωή. Σκοπός μου είναι να αντιστρέψω την κοινή οπτική, καθώς θεωρώ πως τα γονίδια και οι πληροφορίες τους δεν καθορίζουν τις βαθύτερες λεπτομέρειες της ζωής μας. Αντίθετα, η αδιάκοπη ροή ενέργειας και ύλης μέσα σε έναν κόσμο που βρίσκεται σε διαρκή ανισορροπία δημιουργεί τα ίδια τα γονίδια και εξακολουθεί να καθορίζει τη δραστηριότητά τους, ακόμα και στην κατακλυζόμενη από πληροφορίες ζωή μας. Η ίδια η κίνηση είναι που δημιουργεί τη μορφή. Επιδιώκω, λοιπόν, να αποτυπώσω μια εξαιρετικά σημαντική διαδικασία αναγέννησης που, για την ώρα, κρύβεται σε κοινή θέα: Η κλασική βιοχημεία των συγγραμμάτων δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια νέα θεώρηση σχετικά με την προέλευση της ζωής και του καρκίνου, μεταξύ άλλων. Πώς μπορούν να συνδεθούν τέτοια ανόμοια ερωτήματα, τα οποία χωρίζονται από δισεκατομμύρια χρόνια και χάσματα στο πλανητικό περιβάλλον; Στον πυρήνα τούτης της αναδυόμενης θεώρησης βρίσκεται ένας εκπληκτικός κύκλος αντιδράσεων ο οποίος χρησιμοποιεί ενέργεια για να μετατρέψει ανόργανα μόρια ―αέρια― στα δομικά στοιχεία της ζωής, και αντιστρόφως. Για να κατανοήσουμε τούτο τον κύκλο ενέργειας και ύλης, θα πρέπει να εξιχνιάσουμε τη βαθύτερη χημική συνοχή του έμβιου κόσμου ― να συνδέσουμε την εμφάνιση της ζωής με την τραγωδία του καρκίνου· τα πρώτα φωτοσυνθετικά βακτήρια με τα δικά μας μιτοχόνδρια· το απότομο εξελικτικό άλμα που οδήγησε στην εμφάνιση των ζώων με τις θειούχες λάσπες· τη μεγάλη ιστορία του πλανήτη μας με τις ασήμαντες διαφορές μεταξύ των ατόμων, ίσως ακόμα και με την ίδια τη συνειδησιακή ροή. Στο ανά χείρας βιβλίο θα δούμε ότι η κατανόηση των βαθύτερων χημικών διεργασιών, που ζωντανεύουν τη ζωή και που εξασθενούν καθώς πεθαίνουμε, μπορεί να ρίξει φως σε ορισμένα από τα αιώνια μυστήρια της βιολογίας και της ίδιας μας της ύπαρξης ….»
Διαβάστε όλη την εισαγωγή ΕΔΩ: https://cup.gr/wp-content/uploads/2026/03/XHMEIA-ZOHS-KAI-THANATOY-SAMPLE.pdf ή ακόμα καλύτερα να διαβάσετε ολόκληρο το βιβλίο που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης: NICK LANE, «Η ΒΑΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ – Ο κύκλος του Krebs», Μετάφραση: Αντωνία Θεοδωρίδη
(*) Το ποίημα στο πρωτότυπο:
Like Most Revelations – Richard Howard (1994)
(after Morris Louis)
It is the movement that incites the form,
discovered as a downward rapture – yes,
it is the movement that delights the form
sustained by its own velocity. And yet
it is the movement that delays the form
while darkness slows and encumbers; in fact
it is the movement that betrays the form,
baffled in such toils of ease, until
it is the movement that deceives the form,
beguiling our attention – we supposed
it is the movement that achieves the form.
Were we mistaken? What does it matter if
it is the movement that negates the form?
Even though we give (give up) ourselves
to this mortal process of continuing,
it is the movement that creates the form.
Κατηγορίες:ΒΙΟΛΟΓΙΑ, ΒΙΟΦΥΣΙΚΗ, ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ΧΗΜΕΙΑ
Σχολιάστε