Tο 1755 η Λισαβόνα επλήγη από έναν ασύλληπτα καταστροφικό σεισμό των 7,7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ. Ήταν ένας από τους πιο θανατηφόρους και καταστροφικούς σεισμούς στην παγκόσμια ιστορία, καθώς μαζί με το τσουνάμι που ακολούθησε και τις πυρκαγιές που προκλήθηκαν, υπολογίζεται ότι προκάλεσε τον θάνατο δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων.
Με αφορμή αυτό το γεγονός ο Βολταίρος έγραψε το «Ποίημα για την καταστροφή της Λισαβόνας», στο οποίο εκφράζει την απελπισία του και στρέφεται ανοιχτά κατά της αισιοδοξίας και της ιδέας της «Θείας Πρόνοιας». Θέτει το ερώτημα πώς μπορεί ένας πανάγαθος Θεός να επιτρέπει τόσο τρομακτικό πόνο και τον θάνατο αθώων παιδιών και ανθρώπων. Το ποίημα αυτό προκάλεσε την αντίδραση ενός άλλου μεγάλου στοχαστή, του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ.
Ο Ρουσσώ του έγραψε μια μακροσκελή απαντητική επιστολή, γνωστή ως «Επιστολή περί Θείας Πρόνοιας», υποστηρίζοντας ότι για την τραγωδία δεν έφταιγε η φύση ή ο Θεός, αλλά η ίδια η ανθρώπινη ματαιοδοξία. Οι άνθρωποι ήταν αυτοί που έχτισαν ψηλά, πέτρινα σπίτια το ένα τόσο κοντά στο άλλο, και αρνήθηκαν να τα εγκαταλείψουν γρήγορα για να σώσουν τα πλούτη τους. Έφταιγε ο τεχνητός πολιτισμός και η απομάκρυνση από την φύση. Αυτό έδειχνε την επιμονή των ανθρώπων να χτίζουν πόλεις που παραβιάζουν τον «φυσικό τρόπο ζωής». Ο Ρουσσώ τονίζει την ανάγκη να μην απομακρυνόμαστε υπερβολικά από τον φυσικό τρόπο ζωής, ενώ ο Βολταίρος θεωρούσε αυτή την ιδέα υπερβολικά ρομαντική και ανεφάρμοστη, υποστηρίζοντας ότι η φύση είναι συχνά αδιάφορη ή και σκληρή απέναντί μας(*).
Λίγα χρόνια μετά ο Βολταίρος γράφει τον «Καντίντ», όπου το ατελείωτο, γεμάτο βάσανα και άλλες δυστυχίες στο ταξίδι του ήρωά του, συμπίπτει και με τον σεισμό της Λισαβόνας. Εκεί ξεγυμνώνει την ανθρώπινη δεισιδαιμονία περιγράφοντας με μαύρο χιούμορ πως μετά τον καταστροφικό σεισμό οι άρχοντες της Λισαβόνας οργανώνουν μια δημόσια τελετουργική καύση αιρετικών, πιστεύοντας ότι αν κάψουν μερικούς αμαρτωλούς με αργή φωτιά, η γη θα σταματήσει να τρέμει. Η περιγραφή του Βολταίρου κλείνει με την φράση: «την ίδια ακριβώς μέρα, η γη σείστηκε ξανά με έναν πάταγο τρομακτικό».
Μέσα από τον «Καντίντ», ο Βολταίρος καταλήγει σε έναν στωικό πραγματισμό. Η μόνη λύση είναι η δράση σε μικρή κλίμακα. Έτσι, μετά από όλες αυτές τις περιπλανήσεις, ο Καντίντ απομονώνεται σε ένα αγρόκτημα με τους φίλους του. Έχοντας συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος δεν πρόκειται ποτέ να γίνει τέλειος, ότι ο Θεός δεν ασχολείται μαζί μας και η φιλοσοφία δεν λύνει τα προβλήματα, ο ήρωας επικεντρώνεται στο εφικτό. Αφού δεν μπορεί να ελέγξει τις μεγάλες φυσικές καταστροφές ούτε την τρέλα της ανθρώπινης ιστορίας (πολέμους, Ιερά Εξέταση, κλπ), εστιάζει στην μικρή κλίμακα της δικής του ζωής, στην πρακτική εργασία. Να κάνει τον δικό του μικρόκοσμο έστω λίγο καλύτερο.
Στο τέλος του έργου, ο δάσκαλος Πανγκλός εκφωνεί έναν μακροσκελή, φλύαρο μονόλογο, προσπαθώντας για άλλη μια φορά να αποδείξει με περίπλοκα φιλοσοφικά επιχειρήματα ότι όλα τα δεινά που πέρασαν (οι πόλεμοι, οι σεισμοί, τα βασανιστήρια) συνέβησαν αναπόφευκτα για να καταλήξουν στο σημερινό «καλό» αποτέλεσμα: να τρώνε ζαχαρωμένα κίτρα και φιστίκια. Ακούγοντάς τον, ο Καντίντ, έχοντας πια ωριμάσει και χάσει τις αυταπάτες του, δεν μπαίνει στον κόπο να διαφωνήσει. Τον διακόπτει ευγενικά και προσγειώνει την συζήτηση στην πραγματικότητα: Ωραία τα λέτε, αλλά πρέπει να καλλιεργούμε τον κήπο μας(**).
(*) Με αφορμή την φιλοσοφική διαμάχη που είχε ξεσπάσει ανάμεσα στον Βολταίρο (που κατηγορούσε τον Θεό) και τον Ρουσσώ (που κατηγορούσε τον ανθρώπινο πολιτισμό), ο Ιμμάνουελ Καντ επέλεξε έναν ριζικά διαφορετικό δρόμο, την επιστήμη. Με βάση τα λιγοστά δεδομένα της εποχής, προσπάθησε να διατυπώσει μια θεωρία που να εξηγεί τον σεισμό αποκλειστικά μέσω των νόμων της φυσικής. Μπορεί σύμφωνα με τα σημερινά δεδομένα η θεωρία του Καντ να είναι λανθασμένη. Όμως, μεθοδολογικά ήταν ένα τεράστιο άλμα. Προσπάθησε να εξηγήσει έναν σεισμό χρησιμοποιώντας φυσική, χωρίς καμία αναφορά στο υπερφυσικό. Η παρέμβασή του άλλαξε τον τρόπο που η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε τις φυσικές καταστροφές.
(**) Cela est bien dit, répondit Candide, mais il faut cultiver notre jardin
Κατηγορίες:ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΦΥΣΙΚΗ
physicsgg 
Σχολιάστε