Η πρώτη μεγάλη κοσμολογική επανάσταση από τον Αναξίμανδρο (611 π.Χ. – 547 π.Χ)
Ο διάλογος «Φαίδων» του Πλάτωνα είναι ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα, διδαγμένα και συζητημένα κείμενα στη φιλοσοφία. Αλλά σχεδόν όλοι όσοι αναφέρονται σ΄αυτό το πλατωνικό έργο εστιάζουν αποκλειστικά στην αθανασία της ψυχής, με αποτέλεσμα να τους διαφεύγει ένα διαμάντι της ιστορίας της επιστήμης: εκεί περιέχεται η πρώτη γραπτή μαρτυρία που έχουμε για τη νέα κοσμοαντίληψη, περί σφαιρικής Γης. Αυτή είναι μια τρανταχτή απόδειξη της αβύσσου ανάμεσα στις θετικές και τις ανθρωπιστικές επιστήμες στην εποχή μας. Η καθεμία ανόητα τυφλή απέναντι στην άλλη.
Η Γη αιωρείται στο κενό
Ο Πλάτων αναφέρει ότι η Γη είναι σφαιρική σαν να ήταν ήδη μια ευρέως γνωστή ιδέα. Από πού προήλθε αυτή η ιδέα; Μερικές φορές αποδίδεται στον Παρμενίδη, αλλά συχνότερα θεωρείται πυθαγόρειας προέλευσης, πιθανώς αναγόμενη στον ίδιο τον Πυθαγόρα. Ο Αναξίμανδρος δεν φανταζόταν την Γη σφαιρική· αντίθετα, αναφέρεται σε ένα κυλινδρικό σχήμα, όπως ένας παχύς δίσκος. Σύμφωνα με το βιβλίο «Φιλοσοφούμενα: ἢ κατὰ πασῶν αἱρέσεων ἔλεγχος», του Ιππολύτου της Ρώμης: «[κατά τον Αναξίμανδρο] η Γη αιωρείται στο κενό, χωρίς να στηρίζεται πουθενά, αλλά παραμένει σταθερή λόγω της ίσης απόστασής της από τα πάντα. Το σχήμα της είναι στρογγυλευμένο, σαν πέτρινος κίονας. [Σαν ένας κύλινδρος], που έχει δύο επιφάνειες [βάσεις], μία από τις οποίες είναι το έδαφος που πατάμε.«
Αυτή η κυλινδρική, δισκοειδής μορφή μπορεί να φαίνεται παράξενη, αλλά υπάρχει μια εύλογη εξήγηση γι’ αυτή την επιλογή: Ο Θαλής είχε διδάξει ότι το νερό ήταν η αρχή των πάντων και φανταζόταν έναν απέραντο ωκεανό από τον οποίο γεννιούνται όλα και πάνω στον οποίο επιπλέει η Γη. Η Γη του Θαλή ήταν ένας δίσκος που επιπλέει· το στρογγυλό της σχήμα ακολουθεί την αρχαία αντίληψη ότι η στεριά που αναδύεται σχηματίζει έναν κύκλο που περιβάλλεται από θάλασσα. Η διορατικότητα του Αναξίμανδρου έγκειται στο ότι ο ωκεανός που στηρίζει τη Γη δεν χρειάζεται. Χωρίς τον ωκεανό, του απομένει ένας δίσκος που επιπλέει στο διάστημα.
Τώρα, το σημείο που γενικά παραβλέπεται αλλά είναι κεφαλαιώδους σημασίας για την κατανόηση του επιτεύγματος του Αναξίμανδρου είναι το εξής. Από επιστημονική σκοπιά, το βασικό βήμα προόδου δεν είναι η διαπίστωση του αν η Γη είναι κυλινδρική ή σφαιρική· είναι η ιδέα ότι η Γη είναι ένα πεπερασμένο σώμα που επιπλέει ελεύθερα στο διάστημα. Η σημασία αυτού του σημείου μπορεί εύκολα να διαφύγει από όσους δεν έχουν άμεση εμπειρία στην επιστημονική έρευνα. Στην πραγματικότητα, η Γη δεν είναι ούτε κύλινδρος ούτε σφαίρα. Είναι ένα ελλειψοειδές, ελαφρώς πεπλατυσμένο στους πόλους. Για την ακρίβεια, δεν είναι καν ελλειψοειδές, αλλά μάλλον ένα πατατοειδές, αφού ο Νότιος Πόλος είναι πιο πεπλατυσμένος από τον Βόρειο. Στην πραγματικότητα, δεν έχει καν σχήμα πατατοειδούς, διότι σήμερα μπορούμε να εντοπίσουμε επιπρόσθετες ανωμαλίες. Αυτές οι προοδευτικές βελτιώσεις στην κατανόηση του ακριβούς σχήματος της Γης έχουν ενδιαφέρον για ορισμένους, αλλά από μόνες τους δεν προσθέτουν τίποτα το ουσιώδες στην κατανόησή μας για τον κόσμο. Η μετάβαση από τον κύλινδρο του Αναξίμανδρου στην σφαίρα, το ελλειψοειδές, το πατατοειδές και τέλος στο σημερινό ακανόνιστο σχήμα αντιπροσωπεύει μια σταδιακή βελτίωση της γνώσης μας για το σχήμα του πλανήτη μας, αλλά δεν συνιστά μια εννοιολογική επανάσταση.
Αντίθετα, η θεώρηση ότι η Γη είναι ένας βράχος που επιπλέει στο διάστημα χωρίς στήριγμα, με τον ίδιο ουρανό από κάτω της όπως αυτόν που βλέπουμε από πάνω, αποτελεί ένα τεράστιο εννοιολογικό βήμα προόδου. Και αυτή είναι η συνεισφορά του Αναξίμανδρου. Το κοσμολογικό μοντέλο του Αναξίμανδρου, με την κυλινδρική Γη, παρουσιάζεται συχνά από μελετητές που στερούνται εξελιγμένης επιστημονικής κατάρτισης ως πρωτόγονο και αδιάφορο, ενώ το πυθαγόρειο/αριστοτελικό μοντέλο, με την σφαιρική Γη, παρουσιάζεται ως «επιστημονικά ορθό». Και οι δύο αυτές κρίσεις αντανακλούν επιστημονικό αναλφαβητισμό, για αντίθετους λόγους.
Πρώτον, το εννοιολογικό άλμα από μια επίπεδη Γη σε μια πεπερασμένη Γη που επιπλέει στο διάστημα είναι τεράστιο και επίπονο. Το γεγονός ότι το Κινεζικό Αυτοκρατορικό Ινστιτούτο Αστρονομίας στα δύο χιλιάδες χρόνια ύπαρξής του απέτυχε να κάνει αυτό το άλμα αποδεικνύει τη δυσκολία του, όπως επίσης και το ότι κανένας άλλος πολιτισμός δεν το κατάφερε. Αντίθετα, το εννοιολογικό άλμα από μια κυλινδρική Γη σε μια σφαιρική Γη είναι εύκολο. Η απόδειξη; Συνέβη μέσα σε μία μόνο γενιά.
Δεύτερον, όπως προαναφέρθηκε, το σφαιρικό μοντέλο δεν είναι σε καμία περίπτωση η «αληθινή» απάντηση στο ερώτημα για το σχήμα της Γης. Είναι μεν πιο ακριβές από το κυλινδρικό μοντέλο, αλλά λιγότερο ακριβές από το ελλειψοειδές μοντέλο.
Στον Αναξίμανδρο, λοιπόν, χωρίς την παραμικρή αμφιβολία, ανήκουν τα πλήρη εύσημα για την πρώτη μεγάλη κοσμολογική επανάσταση.
Πώς κατάφερε ο Αναξίμανδρος να αντιληφθεί ότι υπάρχει ουρανός κάτω από τη Γη;
Υπάρχουν άφθονα στοιχεία για αυτή την ιδέα. Κάθε απόγευμα, ο Ήλιος δύει στην δύση· το επόμενο πρωί, επανεμφανίζεται στην ανατολή. Πώς πηγαίνει από την δύση στην ανατολή κατά την διάρκεια της νύχτας; Σκεφτείτε τον Πολικό Αστέρα. Μια καθαρή καλοκαιρινή νύχτα, βλέπουμε όλα τα άλλα άστρα να περιφέρονται αργά στον ουρανό, ενώ ο Πολικός Αστέρας παραμένει ακίνητος στο κέντρο. Τα άστρα που βρίσκονται πιο κοντά στον Πολικό Αστέρα, τα άστρα της Μικρής Άρκτου για παράδειγμα, περιφέρονται αργά γύρω του και ολοκληρώνουν τον κύκλο σε (περίπου) είκοσι τέσσερις ώρες. Είναι πάντα ορατά στον ουρανό (όταν δεν μας τυφλώνει το φως του Ήλιου, φυσικά). Τα άστρα που βρίσκονται λίγο πιο μακριά από τον Πολικό Αστέρα ολοκληρώνουν μια μεγαλύτερη τροχιά σε είκοσι τέσσερις ώρες, και το μέγεθος της τροχιάς αυξάνεται μαζί με την απόστασή τους από τον Πολικό Αστέρα, μέχρι που φαίνεται να αγγίζουν ανεπαίσθητα τον ορίζοντα στον βορρά.
Ορισμένες φορές, ένα άστρο φαίνεται να εξαφανίζεται πίσω από ένα βουνό και να επανεμφανίζεται ελαφρώς πιο ανατολικά λίγο αργότερα. Προφανώς, περνάει πίσω από το βουνό. Και τι γίνεται με αυτά που βρίσκονται πιο μακριά από τον Πολικό Αστέρα; Και αυτά φαίνεται να εξαφανίζονται πίσω από κάτι και μετά να επανεμφανίζονται. Για να μπορούν να διαγράψουν αυτή την διαδρομή, πρέπει να υπάρχει χώρος εκεί κάτω. Τι γίνεται με τα άστρα στον ουράνιο ισημερινό, μακριά από τον Πολικό Αστέρα, που βρίσκονται κοντά στην πορεία του Ήλιου στον ουρανό; Δεν σκέφτεται κανείς αμέσως ότι και αυτά εξαφανίζονται πίσω από τη Γη και περνούν από κάτω της; Κι αν περνούν κάτω από την Γη, τότε πρέπει να υπάρχει κενός χώρος κάτω από τη Γη!
Παρατηρήστε πώς η δομή αυτής της ανακάλυψης μοιάζει με την ανακάλυψη ότι το νερό της βροχής προέρχεται από την εξάτμιση. Στη μία περίπτωση, το νερό εξαφανίζεται από ένα δοχείο που έχει αφεθεί στον Ήλιο και επανεμφανίζεται να πέφτει από τον ουρανό. Η νοημοσύνη συνδέει την εξαφάνιση με την επανεμφάνιση και ταυτίζει το νερό της βροχής με το νερό που έχει εξατμιστεί. Ο Ήλιος εξαφανίζεται στην δύση και επανεμφανίζεται στην ανατολή· η νοημοσύνη συνδέει την εξαφάνιση με την επανεμφάνιση και αναζητά τη διαδρομή που τις συνδέει: τον κενό χώρο κάτω από τη Γη. Δεν είναι τίποτα περισσότερο από τον συνδυασμό της περιέργειας με την διαύγεια της ευφυΐας.
Κατανοώντας ότι υπάρχει ένα κενό κάτω από τη Γη, στην πραγματικότητα ο Αναξίμανδρος δεν χρησιμοποιεί τίποτα περισσότερο από το απλό συμπέρασμα που εξάγουμε όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο να εξαφανίζεται πίσω από ένα σπίτι και να επανεμφανίζεται από την άλλη πλευρά. Πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό; Πρέπει να υπάρχει ένα ανοιχτό πέρασμα πίσω από το σπίτι. Εύκολο;
Αν ήταν πραγματικά τόσο εύκολο, τότε γιατί γενιές και γενιές ανθρώπων δεν κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα; Γιατί τόσοι πολλοί πολιτισμοί συνέχισαν να πιστεύουν ότι κάτω από τη Γη έπρεπε να υπάρχει περισσότερο έδαφος; Γιατί οι Κινέζοι, παρά το μεγαλείο του αρχαίου πολιτισμού τους, δεν κατανόησαν αυτό το γεγονός μέχρι την άφιξη των Ιησουιτών τον δέκατο έβδομο αιώνα; Ήταν ο κόσμος πέραν της Μιλήτου γεμάτος ηλίθιους; Σίγουρα όχι. Γιατί λοιπόν ήταν τόσο δύσκολο να γίνει κατανοητό αυτό το σημείο; Η δυσκολία προκύπτει από το γεγονός ότι η ιδέα πως η Γη επιπλέει στο διάστημα έρχεται σε αντίθεση με την θεμελιώδη εμπειρία μας για τον κόσμο. Υπό το πρίσμα της εμπειρίας μας, η έννοια είναι προφανώς παράλογη, ανήκουστη, απίστευτη.
Πρώτον, πρέπει να αποδεχθούμε ότι ο κόσμος ενδέχεται να μην συμβαδίζει με την άμεση εμπειρία μας και την παραδοσιακή εικόνα που έχουμε γι’ αυτόν, ότι τα πράγματα ίσως είναι διαφορετικά από ό,τι φαίνονται και από τον τρόπο που όλοι ανέκαθεν πίστευαν ότι είναι. Πρέπει να εγκαταλείψουμε μια οικεία σε εμάς εικόνα του κόσμου. Αυτό που απαιτείται για να γίνει αυτό το βήμα, είναι ένας πολιτισμός στον οποίο οι άνθρωποι είναι έτοιμοι να αμφισβητήσουν αυτό που όλοι ανέκαθεν θεωρούσαν αληθινό.
Δεύτερον, πρέπει να οικοδομήσουμε μια αξιόπιστη και συνεκτική εναλλακτική στην παλιά εικόνα του κόσμου. Το γεγονός ότι η Γη αιωρείται έρχεται σε αντίθεση με τους κανόνες που γνωρίζουμε ότι ρυθμίζουν τον κόσμο: τα αντικείμενα πέφτουν. Αν τίποτα δεν τη συγκρατούσε, η Γη θα έπεφτε.
Αν η Γη δεν στηρίζεται πουθενά, τότε γιατί δεν πέφτει;
Το να γίνουν επαγωγές από τα διαθέσιμα στοιχεία και να υποτεθεί ότι δεν υπάρχει τίποτα κάτω από τη Γη, δεν ήταν το δύσκολο κομμάτι. Αυτή η ιδέα μπορεί να είχε προκύψει στην ιστορία της κινεζικής αστρονομίας και είναι πολύ πιθανόν και αλλού. Αλλά στην επιστήμη δεν είναι δύσκολο να επινοήσεις ιδέες· το δύσκολο είναι να επινοήσεις εφαρμόσιμες ιδέες, να βρεις έναν τρόπο να συνθέσεις και να διατυπώσεις νέες ιδέες ως μέρος ενός συνόλου που είναι συνεπές με την υπόλοιπη γνώση μας, και να πείσεις τους άλλους ότι όλη αυτή η διαδικασία είναι λογική. Το δύσκολο είναι να έχεις το θάρρος και την ευφυΐα να συλλάβεις και να διατυπώσεις μια νέα, συνεκτική, συνολική εικόνα του κόσμου.
Ήταν δύσκολο να συμβιβαστεί η ιδέα της μετέωρης στον ουρανό Γης, η οποία εξηγεί περίφημα την καθημερινή κίνηση των άστρων, με το προφανές, βιωματικό γεγονός ότι κάθε βαρύ αντικείμενο πέφτει. Η ιδιοφυΐα του Αναξίμανδρου έγκειται στο ότι απαντά στο ερώτημα: Γιατί, λοιπόν, δεν πέφτει η Γη; Ο Αριστοτέλης μεταφέρει την απάντησή του στο έργο του Περί Ουρανού. Πρόκειται για μία από τις πιο όμορφες στιγμές στην ιστορία της επιστημονικής σκέψης: η Γη δεν πέφτει επειδή δεν υπάρχει κανένας ιδιαίτερος λόγος να πέσει. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη: «Μερικοί από τους παλαιούς, όπως ο Αναξίμανδρος, λένε ότι η Γη μένει ακίνητη λόγω της συμμετρίας· διότι αυτό που βρίσκεται στο κέντρο και έχει την ίδια σχέση προς τα άκρα προς όλες τις κατευθύνσεις δεν κλίνει περισσότερο προς καμία πλευρά· επομένως είναι αδύνατο να κινείται συγχρόνως προς αντίθετες κατευθύνσεις, και έτσι είναι αναγκαίο να παραμένει ακίνητο.» Αυτή η άποψη είναι ευφυής.
Το επιχείρημα είναι εξαιρετικό και απολύτως ορθό. Ποιο είναι, ακριβώς, το επιχείρημα; Συνίσταται στην ανατροπή του ερωτήματος «Γιατί δεν πέφτει η Γη;», μετατρέποντάς το σε: «Γιατί θα έπρεπε να πέσει η Γη;» Η ιδιοφυΐα του Αναξίμανδρου, με σύγχρονους όρους, έγκειται στην αμφισβήτηση της προέκτασης της παρατηρούμενης καθολικότητας της πτώσης, από τα αντικείμενα της εμπειρίας μας στην ίδια την Γη. Πιο συγκεκριμένα, στο να χρησιμοποιήσει τα παρατηρησιακά δεδομένα από την κίνηση των Ουρανών ως επιχείρημα ενάντια στη νομιμοποίηση αυτής της προέκτασης. Αυτή είναι η επιστήμη στα καλύτερά της. Το σημείο γίνεται ακόμη πιο σαφές ανατρέχοντας στην διατύπωση του Ιππόλυτου: «Η Γη αιωρείται, χωρίς να κυριαρχείται από τίποτα· παραμένει στη θέση της λόγω της ίδιας απόστασής της από όλα τα σημεία.»
Στην καθημερινή μας εμπειρία, τα σώματα πέφτουν, αλλά βρίσκονται κοντά σε ένα τεράστιο σώμα, τη Γη, που τα «κυριαρχεί» και καθορίζει μια προτιμώμενη κατεύθυνση: προς τη Γη. Αλλά η Γη δεν έχει κάποια συγκεκριμένη κατεύθυνση προς την οποία να πέσει, επειδή τίποτα δεν την «κυριαρχεί». Τα σώματα δεν πέφτουν προς την κατεύθυνση ενός απόλυτου «κάτω», μιας μοναδικής κατεύθυνσης που είναι η ίδια σε όλο το σύμπαν· τα αντικείμενα πέφτουν προς τη Γη, εφόσον βρίσκονται στην επιφάνειά της. Παρατηρήστε, λοιπόν, ότι τα ίδια τα νοήματα του «πάνω» και του «κάτω» καθίστανται διφορούμενα. Μπορούμε να συνεχίσουμε να λέμε ότι τα αντικείμενα πέφτουν «κάτω», ωστόσο το «κάτω» δεν υποδεικνύει πλέον μια απόλυτη κατεύθυνση στο σύμπαν (βλέπε την παρακάτω εικόνα).
Ένα άλλο κείμενο του Ιππόλυτου είναι ξεκάθαρο επί του ζητήματος: «Για όσους στέκονται στα δύο τους πόδια εκεί κάτω (στους αντίποδες), τα ψηλά πράγματα είναι χαμηλά, ενώ τα χαμηλά πράγματα είναι ψηλά… και το ίδιο ισχύει σε όλη τη Γη.»
Οι έννοιες «ψηλά» και «χαμηλά», ή «πάνω» και «κάτω», δομούν την άμεση εμπειρία μας για τον κόσμο και αποτελούν την βάση της νοητικής μας οργάνωσης του φυσικού κόσμου. Στον νέο κόσμο που προτείνει ο Αναξίμανδρος, το νόημα αυτών των εννοιών αλλάζει ριζικά. Πραγματοποιώντας την επανάστασή του, ο Αναξίμανδρος πρέπει να αντιληφθεί ότι οι έννοιες του «πάνω» και του «κάτω» που απαιτούνται για να κατανοηθεί το σύμπαν και να καθοριστεί η κατεύθυνση της πτώσης, διαφέρουν από εκείνες της καθημερινής μας εμπειρίας. Το «πάνω» και το «κάτω», όπως γίνονται συνήθως αντιληπτά, δεν συνιστούν μια απόλυτη και καθολική δομή του φυσικού κόσμου ούτε μια προϋπάρχουσα δομή του χώρου. Το «πάνω» και το «κάτω» δεν είναι απόλυτα: δεν ισχύουν για την ίδια τη Γη(2).
Η βαθιά αλλαγή οπτικής για τον κόσμο που ενορχήστρωσε ο Αναξίμανδρος έχει πολλά κοινά με άλλες μεγάλες επιστημονικές επαναστάσεις. Το βήμα προόδου που έκανε είναι παρόμοιο με αυτό που έκανε ο Γαλιλαίος και οδήγησε στον θρίαμβο της Κοπερνίκειας επανάστασης. Κινείται η Γη; Πώς θα μπορούσε να κινείται, όταν φαίνεται προφανές ότι στέκεται ακίνητη; Όχι, ο Γαλιλαίος αντιλαμβάνεται, ολοκληρώνοντας την Κοπερνίκεια επανάσταση, ότι η απόλυτη κίνηση και η απόλυτη ακινησία δεν υπάρχουν. Τα αντικείμενα που στηρίζονται στη Γη είναι ακίνητα το ένα σε σχέση με το άλλο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι, ως σύνολο, δεν μπορούν να βρίσκονται σε κίνηση μέσα στο ηλιακό σύστημα. Οι έννοιες της «ακινησίας» και της «κίνησης» είναι πολύ πιο περίπλοκες από ό,τι δείχνει η καθημερινή μας εμπειρία. Παρομοίως, με την θεωρία της ειδικής σχετικότητας, ο Αϊνστάιν αντιλαμβάνεται ότι η ιδέα του ταυτόχρονου, του «τώρα», δεν είναι ούτε αυτή απόλυτη, αλλά σχετική με την κινητική κατάσταση του παρατηρητή.
Η δυσκολία στην κατανόηση της πολυπλοκότητας της έννοιας του ταυτόχρονου στην θεωρία του Αϊνστάιν είναι σε μεγάλο βαθμό ανάλογη με τη δυσκολία κατανόησης των εννοιών του «πάνω» και του «κάτω» στη νέα κοσμολογική θεωρία του Αναξίμανδρου. Αν η σχετικότητα του «πάνω» και του «κάτω» φαίνεται σήμερα αρκετά εύκολο να κατανοηθεί, ενώ η σχετικότητα του ταυτόχρονου εξακολουθεί να είναι πιο δύσκολη στην κατανόησή της για όσους δεν είναι επαγγελματίες φυσικοί, αυτό συμβαίνει μόνο επειδή η θεωρία του Αναξίμανδρου και οι εξελίξεις της έχουν αφομοιωθεί επί δύο χιλιάδες εξακόσια χρόνια, ενώ του Αϊνστάιν δεν έχει ακόμη αφομοιωθεί ευρέως. Εντούτοις, έχουμε να κάνουμε με την ίδια εννοιολογική διαδρομή. Η διαφορά είναι ότι ο Αϊνστάιν στήριξε το έργο του σε παρατηρήσεις ήδη πλήρως κωδικοποιημένες στις θεωρίες του Μάξγουελ και στην μηχανική του Γαλιλαίου και του Νεύτωνα, ενώ ο Αναξίμανδρος στήριξε το δικό του μόνο στην παρατήρηση της ανατολής και της δύσης των άστρων.
Το μεγαλείο του Αναξίμανδρου έγκειται στο γεγονός ότι, διαθέτοντας ελάχιστα στοιχεία, προκειμένου να εξηγήσει καλύτερα τις παρατηρήσεις του, επανασχεδιάζει το σύμπαν. Αλλάζει την ίδια τη γραμματική της αντίληψής μας για το σύμπαν, τροποποιεί την δομή της αντίληψής μας για τον χώρο.
Για αιώνες, οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τον χώρο ως εγγενώς δομημένο προς την κατεύθυνση στην οποία έπεφταν τα αντικείμενα. Όχι, λέει ο Αναξίμανδρος: ο κόσμος δεν είναι όπως μας φαίνεται. Ο κόσμος είναι διαφορετικός από ό,τι δείχνει. Η οπτική μας για τον κόσμο περιορίζεται από τη μικρότητα της εμπειρίας μας. Η λογική και η παρατήρηση μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε ότι οι προκαταλήψεις μας για τη λειτουργία του κόσμου είναι λανθασμένες. Ο χώρος δεν έχει μια προνομιακή κατεύθυνση προς την οποία πέφτουν τα αντικείμενα. Για την ίδια τη Γη, δεν υπάρχει «κάτω» προς το οποίο θα μπορούσε να πέσει.
Πρόκειται για έναν ιλιγγιώδη εννοιολογικό άθλο – και είναι σωστός. Άπαξ και διατυπωθεί μια συνεκτική αντίληψη του κόσμου στην οποία τα αντικείμενα δεν πέφτουν προς ένα απόλυτο «κάτω» αλλά προς τη Γη, δεν υπάρχει πλέον κανένας λόγος να πέσει η ίδια η Γη. Το κεντρικό σημείο του επιχειρήματος του Αναξίμανδρου, όπως μεταφέρεται από τα κείμενα που έχουν φτάσει ως εμάς, είναι ότι η προσδοκία πως η Γη πρέπει να πέσει βασίζεται σε μια αδικαιολόγητη αναγωγή(3).
Η ευφυΐα, όταν χρησιμοποιείται σωστά και σε συνδυασμό με την παρατήρηση, μας ελευθερώνει από μια ψευδαίσθηση, από μια περιορισμένη και μερική θέαση του κόσμου. Αναδιαμορφώνει την κατανόησή μας για τον κόσμο σε μια νέα μορφή. Αυτή η μορφή είναι πιο αποτελεσματική. Ασφαλώς, μπορεί να βελτιωθεί: προχωρώντας, οι άνθρωποι θα πρέπει να μάθουν ότι η Γη δεν είναι κυλινδρική αλλά σφαίρα· ότι δεν είναι πραγματικά σφαίρα· ότι δεν είναι ακίνητη αλλά σε διαρκή κίνηση· ότι η Γη έλκει άλλα σώματα· ότι όλα τα σώματα, στην πραγματικότητα, έλκουν το ένα το άλλο· ότι αυτή η έλξη είναι η ίδια η καμπυλότητα του χωροχρόνου κ.λπ. Το καθένα από αυτά τα βήματα θα χρειαστεί αιώνες, αλλά η διαδικασία έχει ξεκινήσει. Τέθηκε σε κίνηση από ένα πρώτο μεγάλο βήμα, αυτό που ανατρέπει μια αντίληψη του κόσμου κοινή σε όλους τους πολιτισμούς και φέρνει στο προσκήνιο την αντίληψη ενός σφαιρικού κόσμου, περιβαλλόμενου από τον ουρανό, το διακριτικό γνώρισμα του ελληνικού πολιτισμού και όλων των πολιτισμών, όπως ο δικός μας, που είναι κληρονόμοι των Ελλήνων.
Υπάρχει κι άλλη μια σημαντική καινοτομία στην κοσμολογία του Αναξίμανδρου. Ο ουράνιος θόλος θεωρούνταν ανέκαθεν ως το άνω περίβλημα του κόσμου. Η ανθρωπότητα έβλεπε τον Ήλιο, την Σελήνη και τα άστρα ως οντότητες που ταξίδευαν κατά μήκος του ίδιου του ουράνιου θόλου, της οροφής του κόσμου, όλα στην ίδια απόσταση από εμάς. Ο Αναξίμανδρος, παρατηρώντας τους ουρανούς, για πρώτη φορά δεν είδε έναν θόλο, αλλά αντίθετα έναν ανοιχτό χώρο στον οποίο τα ουράνια σώματα βρίσκονταν σε διάφορες αποστάσεις από εμάς. Οι αριθμοί που προτείνει για τις ακτίνες των τροχιών του Ήλιου, της Σελήνης και των άστρων έχουν μικρότερη σημασία για τις συγκεκριμένες τιμές τους από ό,τι για το γεγονός ότι υποδηλώνουν την πιθανότητα οι αριθμοί αυτοί να σημαίνουν κάτι. Το βήμα είναι από τον κόσμο ιδωμένο ως το εσωτερικό ενός κουτιού, στον κόσμο βυθισμένο σε έναν ανοιχτό, εξωτερικό χώρο. Ο Αναξίμανδρος κατά κάποιον τρόπο εφευρίσκει τον ανοιχτό χώρο του σύμπαντος. Οι προεκτάσεις αυτής της εννοιολογικής καινοτομίας είναι τεράστιες.
Στην ιστορία της επιστήμης, ίσως το μοναδικό άλλο παράδειγμα εννοιολογικής επανάστασης συγκρίσιμης σε μεγαλείο με αυτή του Αναξίμανδρου να είναι η Κοπερνίκεια επανάσταση, η οποία άνοιξε με τη δημοσίευση της πραγματείας του Κοπέρνικου το 1543. Όπως ο Αναξίμανδρος, έτσι και ο Κοπέρνικος επαναπροσδιορίζει τον χάρτη του σύμπαντος. Στη θέση ενός σύμπαντος που αποτελείται από τους Ουρανούς πάνω και τη Γη κάτω, ο Αναξίμανδρος προτείνει ένα ανοιχτό σύμπαν όπου η Γη αιωρείται, περιβαλλόμενη από τους ουρανούς. Ο Κοπέρνικος μετακινεί αυτή την αιωρούμενη Γη από το κέντρο του σύμπαντος σε μια τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Όπως συνέβη και με τον Αναξίμανδρο, η Κοπερνίκεια επανάσταση άνοιξε τον δρόμο για τεράστιες επιστημονικές εξελίξεις που θα συνέβαιναν στη διάρκεια των επόμενων λίγων αιώνων.
Αλλά ο Κοπέρνικος βάσισε τις θεωρίες του στο τεράστιο τεχνικό και εννοιολογικό έργο που είχαν επιτελέσει οι Αλεξανδρινοί και οι Άραβες αστρονόμοι. Το έργο του Αναξίμανδρου δεν βασίστηκε σε τίποτα περισσότερο από τα πρώτα ερωτήματα και τις πρώτες ασαφείς εικασίες του Θαλή, καθώς και σε όσα είχε παρατηρήσει με τα ίδια του τα μάτια, τίποτα περισσότερο. Πάνω σε αυτή την μηδαμινή βάση, ο Αναξίμανδρος πέτυχε αυτό που πρέπει να θεωρηθεί ως η πρώτη και μεγαλύτερη από όλες τις επιστημονικές επαναστάσεις: την ανακάλυψη ότι η Γη αιωρείται σε έναν ανοιχτό χώρο.
Κλείνοντας αξίζει να παραθέσουμε δυο επισημάνεις, σχετικές με τον Αναξίμανδρο, από τον Charles H. Kahn: «Ακόμη κι αν δεν γνωρίζαμε τίποτα άλλο σχετικά με τον δημιουργό της, [η θεωρία του Αναξίμανδρου για τη θέση της Γης] από μόνη της θα του εξασφάλιζε μια θέση ανάμεσα στους δημιουργούς μιας ορθολογικής επιστήμης του φυσικού κόσμου.»,
και τον Karl R. Popper, ενός από τους σπουδαιότερους φιλοσόφους της επιστήμης του εικοστού αιώνα: «Κατά τη γνώμη μου, αυτή η ιδέα του Αναξίμανδρου [ότι η Γη αιωρείται στο διάστημα] είναι μία από τις πιο τολμηρές, πιο επαναστατικές και πιο μεγαλειώδεις ιδέες σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρώπινης σκέψης.»
πηγή: The First Scientist: Anaximander and His Legacy, Carlo Rovelli, English translation 2011, Westholme Publishing
Σημειώσεις:
(1) Αν το ύψος Η του κυλίνδρου ισούται με το 1/3 του πλάτους της (διάμετρος Δ=2R), θεωρώντας την πυκνότητα της Γης ρ≈5500 kg/m3 και ότι για τους ανθρώπους στην πάνω επίπεδη πλευρά του κυλίνδρου, στην περιοχή του κέντρου του, ισχύει g≈9,81 m/s2, τότε προκύπτει ότι Η≈6000 km και Δ≈18.000 km (R≈9000 km). [Yπόδειξη: αρκεί να δειχθεί ότι η ένταση του πεδίου βαρύτητας στο κέντρο της πάνω βάσης του κυλίνδρου είναι 
(2) Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Αναξίμανδρος πίστευε πως η Γη είναι η αιτία της πτώσης (όπως στον Νεύτωνα), ούτε ότι η θέση της Γης προκαλείται από την ακτινική κατεύθυνση της πτώσης των βαρέων αντικειμένων (όπως στον Αριστοτέλη). Ο Αναξίμανδρος, όπως και ο Κοπέρνικος, ενδέχεται να μην είχε απολύτως καμία δυναμική θεωρία για την πτώση. Ο Αριστοτέλης επικρίνει τον Αναξίμανδρο ακριβώς γι’ αυτό: επειδή απέτυχε να δει αυτό που ο Αριστοτέλης θεωρεί ως την δική του μεγάλη διορατικότητα στο πρόβλημα, η οποία δεν είναι η παλαιότερη ιδέα ότι τα πράγματα πέφτουν προς τη Γη, αλλά η όμορφη ιδέα ότι η Γη βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος λόγω της φυσικής τάσης των αντικειμένων να πέφτουν προς το κέντρο, μια φυσική τάση που εισήγαγε ο Αριστοτέλης.
(3) Αυτό το εξαιρετικά επιστημονικό επιχείρημα μπορεί να είναι δύσκολο να το κατανοήσουν φιλόσοφοι και ιστορικοί. Διαβάζει κανείς, για παράδειγμα, ότι «πρέπει να περιμένουμε τον Νεύτωνα για να έχουμε την σωστή απάντηση στο ερώτημα γιατί δεν πέφτει η Γη». Αυτό είναι απόλυτη ανοησία. Γιατί η απάντηση του Νεύτωνα είναι η σωστή; Απλώς επειδή είναι αυτή που μάθαμε στο σχολείο, δεδομένου ότι ο Κέπλερ δεν ήταν πλέον στη μόδα και ο Αϊνστάιν δεν διδασκόταν ακόμη στο σχολείο μας; Δεν υπάρχει καμία απολύτως έννοια σύμφωνα με την οποία το πρόβλημα του γιατί δεν πέφτει η Γη λύθηκε καλύτερα από τον Νεύτωνα σε σχέση με τον Αναξίμανδρο, τον Αριστοτέλη, τον Κοπέρνικο ή τον Αϊνστάιν. Καθένα από αυτά τα ονόματα αντιπροσωπεύει ένα βήμα προς μια πιο ισχυρή εννοιολογική σύλληψη του κόσμου.
Κατηγορίες:ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΜΠΑΝ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
physicsgg 
Σχολιάστε