Ο Γάλλος μαθηματικός Alain Connes, βραβευμένος με το μετάλλιο Fields το 1982 και γνωστός για τη θεμελίωση της μη μεταθετικής γεωμετρίας, υπερασπίζεται την παραδοσιακή ελευθερία της μαθηματικής έρευνας και ασκεί έντονη κριτική στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται σήμερα η επιστημονική έρευνα(1).
Στην εποχή του Einstein, του Dirac, του Heisenberg και του Schrödinger, ο φιλοσοφικός στοχασμός ήταν αναπόσπαστο μέρος της επιστήμης. Σήμερα, αντίθετα, οι ερευνητές κατακλύζονται από ηλεκτρονικά μηνύματα, διοικητικές υποχρεώσεις και την ανάγκη να δημοσιεύουν συνεχώς άρθρα για να αποδεικνύουν την παραγωγικότητά τους. Δεν διαθέτουν πια τον χρόνο για βαθιά περισυλλογή, ακόμη και για την πλήξη που συχνά τροφοδοτεί τη δημιουργικότητα.
Ο Connes θεωρεί το μυθιστόρημά του «Le spectre d’Atacama» ένα ‘εγκώμιο της πλήξης’(2): ο ήρωας του βιβλίου έρχεται αντιμέτωπος με ένα μυστηριώδες φάσμα που αδυνατεί να εξηγήσει κι αντί να μείνει στο αστεροσκοπείο, αποσύρεται σε ένα σχεδόν έρημο νησί, όπου ξαναβρίσκει την πλήξη, αυτή την θεμελιώδη κατάσταση της ψυχής.
Ο γραφειοκρατικός ζουρλομανδύας της σύγχρονης έρευνας ενθαρρύνει τους επιστήμονες να ασχολούνται με μικρά προβλήματα που υπόσχονται γρήγορα και μετρήσιμα αποτελέσματα, αντί να αναζητούν μεγάλες ανακαλύψεις. Το χειρότερο είναι ότι, για να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση, καλούνται να προβλέψουν εκ των προτέρων τι πρόκειται να ανακαλύψουν. «Αν ξέραμε τι πρόκειται να βρούμε, ο κλάδος θα έχανε το ενδιαφέρον του».
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της αξίας των απροσδόκητων ανακαλύψεων, ο Connes αναφέρει το θεώρημα του Morley, το οποίο επέλεξε να παρουσιάσει σε μια διάλεξή του για την μαθηματική γλώσσα στο Collège de France(3). Στο θεώρημα αυτό επανήλθε πολλές φορές, τόσο σε διαλέξεις όσο και σε επιστημονικές δημοσιεύσεις(4).
Το 1899, ο Frank Morley μελετούσε ένα πολύ πιο περίπλοκο γεωμετρικό πρόβλημα (σχετικό με καρδιοειδείς καμπύλες), όταν ανακάλυψε τυχαία ένα εκπληκτικό αποτέλεσμα: αν χωρίσουμε τις τρεις γωνίες οποιουδήποτε τριγώνου σε τρία ίσα μέρη, οι τομές των γειτονικών εσωτερικών τριχοτόμων σχηματίζουν πάντοτε ένα ισόπλευρο τρίγωνο.

Η ανακάλυψη αυτή δείχνει ακριβώς τι κινδυνεύει να χαθεί από την σημερινή έρευνα: η δυνατότητα να ακολουθεί κανείς ένα πρόβλημα χωρίς να γνωρίζει πού θα τον οδηγήσει και να ανακαλύπτει στην πορεία κάτι εντελώς απροσδόκητο.
Σημειώσεις:
1. Alain Connes, «Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ Η ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ» (πρόλογος, μετάφραση: Γιώργος Κολέτσος – εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ)
2. «Le Spectre d’Atacama – Trio pour la fin du Temps» . Πρόκειται για μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας των Alain Connes, Danye Chéreau και Jacques Dixmier, που εκδόθηκε το 2018.
3. Η διάλεξη που έδωσε ο Alain Connes στο Collège de France, τον Οκτώβριο του 2018, είχε τίτλο «Langage mathématique». Εκεί παρουσιάζει τα βασικά βήματα μιας απόδειξης του θεωρήματος Morley που βασίζεται στην εξής απλή ιδέα: Αν εξετάσουμε περιστροφές με κατάλληλη κοινή φορά, κέντρα τις κορυφές του τριγώνου και γωνίες περιστροφής διπλάσιες από τις αντίστοιχες γωνίες του τριγώνου και στη συνέχεια σχηματίσουμε την σύνθεσή τους, (RA◦RB◦RC) τότε συμβαίνει κάτι αξιοσημείωτο: η σύνθεση αυτών των τριών περιστροφών ισούται με τον ταυτοτικό μετασχηματισμό, δηλαδή RA◦RB◦RC=Ι. Για να αποδειχθεί κάτι τέτοιο χρειάζεται να κάνουμε μία μόνο μικρή κίνηση: να παίξουμε με τις παρενθέσεις!
Ένα θεώρημα της γεωμετρίας μας λέει ότι η σύνθεση δύο κατοπτρικών συμμετριών ως προς τεμνόμενες ευθείες είναι μια περιστροφή γύρω από το σημείο τομής τους, κατά γωνία διπλάσια από τη γωνία των ευθειών. Αν συμβολίζουμε με: sAB την συμμετρία ως προς την ευθεία ΑΒ, sBΓ την συμμετρία ως προς την ευθεία ΒΓ και sΓA την συμμετρία ως προς την ευθεία ΓΑ, οι ευθείες ΑΒ, ΒΓ και ΓΑ ορίζονται από τις πλευρές του τριγώνου, τότε ισχύουν:
RA=sΓA◦sAB, RΒ=sΑΒ◦sΒΓ και RΓ=sΒΓ◦sΓΑ.
Τώρα το μόνο που χρειάζεται είναι να παίξουμε με τις παρενθέσεις:
RA◦RB◦RC=(sΓA◦sAB)◦(sΑΒ◦sΒΓ)◦(sΒΓ◦sΓΑ)=sΓA◦(sAB◦sΑΒ)◦(sΒΓ◦sΒΓ)◦sΓΑ =Ι,
δεδομένου ότι κάθε κατοπτρική συμμετρία, όταν εφαρμοστεί δύο φορές, δίνει τον ταυτοτικό μετασχηματισμό: .
Βέβαια αυτό δεν είναι η απόδειξη του θεωρήματος του Morley, αλλά αποτελεί το πρώτο βήμα.
Στη συνέχεια της διάλεξης ο Connes χρησιμοποιεί περιστροφές κατά το ένα τρίτο των προηγούμενων γωνιών, δηλαδή , και δείχνει ότι οι κορυφές του τριγώνου του Morley είναι σταθερά σημεία κατάλληλων συνθέσεων αυτών των περιστροφών. Ένα πρόσθετο αλγεβρικό λήμμα ολοκληρώνει την απόδειξη. Με τον τρόπο αυτό μεταφέρει το γεωμετρικό πρόβλημα στη γλώσσα της άλγεβρας και της θεωρίας ομάδων, αναδεικνύοντας την δύναμη της μαθηματικής γλώσσας: ένα πρόβλημα που στην αρχή φαίνεται να απαιτεί πολύπλοκους γεωμετρικούς υπολογισμούς μπορεί να απλοποιηθεί εντυπωσιακά αν βρούμε τον κατάλληλο τρόπο να το διατυπώσουμε. Μπορείτε να παρακολουθήσετε τον συλλογισμό του στο βίντεο που ακολουθεί από το 14:50 και μετά:
4. Το θεώρημα του Morley είναι το αγαπημένο παράδειγμα σε διαλέξεις και δημοσιεύσεις του Alain Connes. Δείτε:
● ‘NEW PROOF OF MORLEY’S THEOREM’, by ALAIN CONNES https://www.numdam.org/item/
● Η διάλεξη που έδωσε στις 18 Σεπτεμβρίου 2000, στο Centre Georges Pompidou με τίτλο ‘Le merveilleux théorème de Morley’. Περιλαμβάνεται στην συλλογή διαλέξεων με τίτλο ‘Voyage dans l’imaginaire mathématique’ –https://images.cnrs.fr/video/978
● Στην διάλεξη που έδωσε στις 29 Ιουνίου 2000 με θέμα την μη μεταθετική γεωμετρία, ξεκινά παρουσιάζοντας το θεώρημα του Morley – https://vod.canal-u.tv/vod/media/canalu/documents/utls/290600.pdf
● Το 2024 οι Jacques Dixmier και Alain Connes δημοσίευσαν μια εργασία στην οποία γενικεύουν το θεώρημα του Morley, που στην πληρέστερη μορφή του περιλαμβάνει 18 ισόπλευρα τρίγωνα, συνδέοντάς το με την αλγεβρική θεωρία των εξισώσεων τρίτου και τέταρτου βαθμού. Δείχνουν έτσι ότι ένα φαινομενικά απλό θεώρημα της ευκλείδειας γεωμετρίας μπορεί να συνδεθεί με βαθύτερες αλγεβρικές δομές, οδηγώντας σε νέες μαθηματικές ιδέες: ‘Sur les équations du 3-ème et du 4-ème degré: de Galois et Lagrange au miracle de Morley’ – https://ems.press/journals/lem/articles/13958353
Κατηγορίες:ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ
Σχολιάστε