Ο Αριστοτέλης παρατήρησε ότι οι άνθρωποι άρχισαν να φιλοσοφούν από περιέργεια και ότι ο πατέρας της φιλοσοφίας είναι ο Θαλής από την Μίλητο, μια παραθαλάσσια πόλη της Μικράς Ασίας, όπου ίδρυσε μάλιστα και την πρώτη σχολή φιλοσοφίας, την σχολή της Μιλήτου. Ο Θαλής ήταν ο πρώτος άνθρωπος που, έχοντας την περιέργεια να μάθει πώς προέκυψαν όσα υπάρχουν, προσπάθησε να εξηγήσει ποιό ήταν το στοιχείο εκείνο από το οποίο δημιουργήθηκε ο κόσμος.
Βεβαίως και πριν τον Θαλή θέλησαν οι άνθρωποι να εξηγήσουν πώς γεννήθηκε ο κόσμος. Οι εξηγήσεις των εκείνες όμως είτε βασίζονταν στην πίστη και ήταν θρησκευτικού χαρακτήρα είτε στηρίζονταν στην φαντασία και ήταν μυθολογικού τύπου. Σε κάθε περίπτωση επρόκειτο για υποκειμενικής φύσεως εξηγήσεις, για ερμηνείες που δεν βασίζονταν στην πραγματικότητα, αλλά εξέφραζαν απλώς τις διαθέσεις και τις επιθυμίες των εισηγητών τους. Μπορεί κάποιος να πιστεύει ή να φαντάζεται κάτι, χωρίς όμως να είναι ανάγκη αυτό να ισχύει στην πραγματικότητα. Δικαιούμαι ασφαλώς να πιστεύω ή να φαντάζομαι ότι υπάρχουν άνθρωποι στο διάστημα, αφού η αλήθεια είναι μέχρι τώρα πέρα από την Γη δεν έχουν βρεθεί άνθρωποι πουθενά αλλού, σε κανένα άλλο ουράνιο σώμα.
Εν αντιθέσει προς τις θρησκευτικού και μυθολογικού τύπου αντιλήψεις για την δημιουργία του κόσμου, η άποψη του Θαλή έχει αντικειμενική βάση, καθόσον στηρίζεται στην παρατήρηση των πραγμάτων. Στόχος του Θαλή δεν ήταν να μας πει απλώς τι φανταζόταν ή τι πίστευε ο ίδιος μέσα του για την αρχή των πάντων. Θέλοντας να ικανοποιήσει την περιέργειά του για το πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος, εστίασε την προσοχή του έξω από τον ίδιο, στα ίδια τα πράγματα, έτσι ώστε, παρατηρώντας τα , να καταλάβει από που προήλθαν αυτά.
Εξετάζοντας λοιπόν την τροφή όλων των όντων και τα σπέρματα όλων των οργανισμών, ο Θαλής παρατήρησε ότι η κατάστασή τους είναι υγρή. Βάσει της παρατήρησης αυτής, σε συνδυασμό προς το γεγονός ότι το στοιχείο που κάνει ένα πράγμα να είναι υγρό είναι το νερό, υποστήριξε ότι το καθετί στον κόσμο γεννιέται από το νερό. Παρατήρησε επίσης ότι το νερό ήταν το πλεονάζον στοιχείο στον κόσμο. Δεν αρκούσε παρά να ατενίσει το πέλαγος που απλωνόταν μπροστά στην πατρίδα του, την Μίλητο, να παρατηρήσει τα ποτάμια και να δει τις βροχές, για να πειστεί περί της κυριαρχίας του νερού στην φύση. Έτσι, κατάληξε στο συμπέρασμα, ότι η αρχή των πάντων είναι το νερό. Αυτή είναι η πρώτη φράση με την οποία αρχίζει το βιβλίο της ιστορίας της φιλοσοφίας.
Παράλληλα προς την εισαγωγή της φιλοσοφίας στην σκηνή του πολιτισμού, ο Θαλής εισηγήθηκε και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ασκείται αυτή. Κι αυτός ο τρόπος δεν ήταν άλλος από τον διάλογο.
Στην συνείδηση των ανθρώπων της εποχής του ο Θαλής, όντας ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, ήταν ένα άκρως σεβαστό πρόσωπο και ως τέτοιο δεν μπορεί παρά να εθεωρείτο κάτοχος της απόλυτης αλήθειας. Ο ίδιος όμως φαίνεται ότι δεν δίσταζε να θέτει τις απόψεις του στην κρίση των άλλων. Τούτο συνάγεται από το γεγονός ότι ένας μαθητής του, ο Αναξίμανδρος, απέρριψε τον ισχυρισμό του ότι η αρχή των πάντων είναι το νερό, δίχως αυτό να προκαλέσει την αντίδρασή του.
Το να αμφισβητήσει κανείς τα λόγια ενός κατά γενική ομολογία άκρως σεβαστού προσώπου, όπως ο Θαλής, ήταν πράξη επιλήψιμη, η οποία θα πρέπει να επέσυρε και ανάλογες πειθαρχικές κυρώσεις. Το γεγονός όμως ότι ουδαμού στην ιστορία αναφέρεται ότι ο Αναξίμανδρος φυλακίστηκε, εξορίστηκε ή υπέστη κάποιο άλλο είδος τιμωρίας μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η κριτική που άσκησε για τον ισχυρισμό του δασκάλου του θα έγινε με την συναίνεση του Θαλή. Μπορούμε να φανταστούμε τον Θαλή να λέει ότι «γι’ αυτούς και γι’ αυτούς τους λόγους εγώ θεωρώ ότι η αρχή των πάντων είναι το νερό. Αν κάποιος διαφωνεί, ας το πει, εξηγώντας όμως και τον λόγο της διαφωνίας του». Έτσι ο Αναξίμανδρος, διατύπωσε την ένστασή του παραθέτοντας παράλληλα και το σκεπτικό της διαφωνίας του με τον δάσκαλό του.
Σύμφωνα με την θεωρία των αρχαίων Ελλήνων, κάθε πράγμα στην φύση αποτελείται από το νερό, την φωτιά, τον αέρα και την γη, και ανάλογα προς το ποσοστό συμμετοχής του καθενός από τα τέσσερα αυτά στοιχεία σε ένα πράγμα παίρνει την μορφή του. Ένα τραπέζι έχει την μορφή του στερεού σώματος, επειδή αυτό υπερέχει η γη έναντι των άλλων τριών στοιχείων, το γάλα έχει την μορφή του υγρού πράγματος, επειδή μεταξύ των τεσσάρων στοιχείων το πλεονάζον στοιχείο σε αυτό είναι το νερό, και κ.ο.κ. με κάθε άλλο πράγμα. Καθώς δε σε ένα πράγμα δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα από τα τέσσερα στοιχεία, έπεται ότι, αν διαλυθεί αυτό εις τα εξ ων συνετέθη, δεν θα απομείνει τίποτε άλλο εκτός από αυτά. Αν υπάρξει δε ολοκληρωτική καταστροφή του κόσμου και διαλυθούν όλα τα πράγματα από τα οποία αποτελείται αυτός, ό,τι θα υπάρχει τότε στον κόσμο θα είναι μόνο τα τέσσερα στοιχεία. Για τούτο αυτά ορίζονται ως τα έσχατα στοιχεία της φύσης ή του κόσμου.
Τα έσχατα στοιχεία της φύσης, επισήμανε ο Αναξίμανδρος, δεν είναι ίδια μεταξύ τους. Σε αντίθεση προς την γη, λόγου χάριν, τον αέρα ούτε να τον πιάσουμε ούτε να τον δούμε μπορούμε. Τα τέσσερα στοιχεία της φύσης, δεν διαφέρουν απλώς μεταξύ τους, παρατήρησε ακόμη ο Αναξίμανδρος, αλλά βρίσκονται σε μια μάχη επικράτησης του ενός επί του άλλου. Το νερό θέλει να σβήσει την φωτιά από την πλευρά της να εξαφανίσει το νερό εξαερώνοντάς το. Αν δεν συμβαίνει αυτό και κανένα από τα τέσσερα στοιχεία δεν μπορεί να επιβληθεί στα άλλα, είναι γιατί μια δύναμη, η Δίκη, τα κρατάει σε ισορροπία μεταξύ τους, έτσι ώστε να μπορεί ο κόσμος να συνεχίσει να υπάρχει.
Αν ίσχυε ο ισχυρισμός του Θαλή ότι το νερό είναι η αρχή των πάντων, τότε αυτό ως εκ της υπεροχής του έναντι των άλλων στοιχείων της φύσης θα εξάλειφε την φωτιά και μαζί θα κατέρρεε ο κόσμος ολόκληρος, αφού, για να υπάρχει ο κόσμος όπως υπάρχει, θα πρέπει να υπάρχει σε αυτόν μαζί με τα άλλα τρία στοιχεία και η φωτιά. Ένας κόσμος, όπως ο δικός μας, που αποτελέιται από τέσσερα στοιχεία, το νερό, την φωτιά, τον αέρα και την γη – δεν μπορεί να είναι ίδιος με έναν κόσμο που αποτελέιται από τρία στοιχεία – το νερό, τον αέρα και την γη. Άρα, κατά τον Αναξίμανδρο, για να υπάρχει ο κόσμος όπως υπάρχει, θα πρέπει τα τέσσερα στοιχεία από τα οποία αποτελείται αυτός να είναι ισότιμα, να μην ξεχωρίζει σε υπεροχή το ένα από το άλλο. Εν τοιαύτη περιπτώσει, κανένα από τα τέσσερα στοιχεία της φύσης, δεν θα μπορούσε ξεχωρίζοντας από τα άλλα τρία στοιχεία να είναι η αρχή του κόσμου. Κάποιο άλλο στοιχείο, λοιπόν, πέρα από τα τέσσερα έσχατα στοιχεία της φύσης, υποστήριξε ο Αναξίμανδρος, θα πρέπει να είναι η αρχή του κόσμου. Το στοιχείο αυτό ο Αναξίμανδρος το απεκάλεσε «άπειρον».
Το άπειρον – το οποίο προέρχεται από το στερητικό πρόθεμα «α» και την λέξη «πέρας», που σημαίνει το τέλος, το τέρμα, κάτι δηλαδή που υπερβαίνει το όριο – δηλώνει ένα στοιχείο που, εν αντιθέσει προς τα τέσσερα στοιχεία της φύσης, τα οποία βρίσκονται εντός των ορίων του κόσμου, δεν περιορίζεται κάπου, ώστε να μπορεί να παρατηρηθεί. Γι’ αυτό και είναι αδύνατον να περιγραφεί. Περιγράφουμε κάτι που μπορούμε να το παρατηρήσουμε – να το δούμε, να το πιάσουμε κ.ο.κ.
Όπως όμως ο Αναξίμανδρος αμφισβήτησε τον ισχυρισμό του δασκάλου του ‘οτι η αρχή των πάντων είναι το νερό, έτσι και ο μαθητής του Αναξίμανδρου Αναξιμένης αποποιήθηκε την θεωρία του για το άπειρον. Κατά τον Αναξιμένη, αρχή του κόσμου, το στοιχείο από το οποίο προέκυψαν όλα στην φύση, ο αέρας.
Οι απόψεις περί της αρχής της δημιουργίας του κόσμου που διατυπώθηκαν στους κόλπους της σχολής της Μιλήτου κάθε άλλο παρά ακριβείς μπορούν να θεωρηθούν βέβαια. Το σημαντικό όμως με την διατύπωση των θεωριών του Θαλή, του Αναξίμανδρου και του Αναξιμένη είναι ότι η σχολή της Μιλήτου, όπου έδρασαν αυτοί, επικρατούσε η ελευθερία αντλλαγής απόψεων μεταξύ των μελών της, η δυνατότητα διεξαγωγής διαλόγου, το να δικαιούται να διατυπώνει ο καθένας την άποψή του ανεπιφύλακτα. Κι αυτή η αντίληψη μεταλαμπαδεύτηκε στις σχολές φιλοσοφίας που ιδρύθηκαν στην συνέχεια – από την αρχαιότητα έως σήμερα.
Η φιλοσοφία διαχρονικά είναι αναπόσπαστα δεμένη με τον διάλογο. Εκφράζοντας την στενή σχέση της προς τον διάλογο, ο Πλάτων την ταύτισε με την «διαλεκτική», με το «δούναι και δέξασθαι τον λόγον», με την δυνατότητα να λέει κανείς απερίφραστα την γνώμη του δίνοντας παράλληλα την δυνατότητα στον άλλο να υποστηρίξει ελέυθερα την δική του άποψη.
απόσπασμα από το βιβλίο «Το Φιλοσοφικό Θέατρο», Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης, εκδόσεις Κωσταράκη, 2025 – https://www.kostaraki.gr/shop/products/to-filosofiko-theatro
(*) Την Τρίτη 10 Φεβρουαρίου 2026, ο Θεοδόσης Πελεγρίνης, θα παρουσιάσει το νέο του βιβλίο με τίτλο «Το φιλοσοφικό θέατρο», με αποσπάσματα της τζαζ παράστασης «Τυχαίοι έρωτες του Ζ. Π. Σαρτρ», στο θέατρο Μπέλλος, οδός Κέκροπος 1 στην Πλάκα.
physicsgg 
Σχολιάστε