Χρίστος Παπακυριακόπουλος – 100 χρόνια από τη γέννησή του

Posted on 30/10/2014

0


Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος  στο Πρίνστον (1969)

Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος στο Πρίνστον (1969)

Ο Henry Poincaré τo 1904 διατύπωσε μια εικασία – αργότερα ονομάστηκε εικασία του Poincaré – σύμφωνα με την οποία οποιοδήποτε τρισδιάστατο αντικείμενο που χαρακτηρίζεται από κάποιες συγκεκριμένες ιδιότητες της τρισδιάστατης σφαίρας μπορεί να μεταπλαστεί σε τρισδιάστατη σφαίρα.
Την εικασία απέδειξε το 2002 ο Ρώσος μαθηματικός, ο Grisha Perelman.
Με την εικασία του Poincaré καταπιάστηκε και ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες μαθηματικούς, ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος (1914 – 1976) – φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννησή του.

Διαβάστε επίσης: Παπακυριακόπουλος Χρίστος – Από δάσκαλος σε χωριό της Καρδίτσας ερευνητής στο Πρίνστον

Στο βιβλίο που έγραψε ο George G. Szpiro, με τίτλο «η εικασία» του Πουανκαρέ», κάνει εκτενή αναφορά στον Παπακυριακόπουλο και την γενικότερη συνεισφορά του στην τοπολογία. Στη συνέχεια ακολουθούν μερικά αποσπάσματα από το βιβλίο του Szpiro:

«…. Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος, ο μαθηματικός με το επτασύλλαβο όνομα – το οποίο συντμήθηκε σε ένα απλό Πάπα – γεννήθηκε το 1914, και ήταν ένα από τα παιδιά μιας εύπορης αθηναϊκής οικογένειας. Ο πατέρας του ήταν έμπορος υφασμάτων. Σε ηλικία δεκαοκτώ ετών ο Πάπα γράφτηκε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου ένας από τους καθηγητές του το έπεισε να προσανατολιστεί προς τα μαθηματικά. Έτσι, στο τρίτο έτος των σπουδών του μεταγράφηκε στη Μαθηματική Σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών, απ’ όπου αποφοίτησε το 1938. Επέλεξε να μελετήσει αλγεβρική τοπολογία, αλλά στην Ελλάδα δεν υπήρχε κάποιος εξειδικευμένος καθηγητής για να τον διδάξει, και αναγκάστηκε να μελετήσει μόνος του τα ανάλογα εγχειρίδια (κυρίως την «Τοπολογία» του Αλεξαντρόφ και Χοπφ).

Η κατάληψη της Ελλάδας από τους Ναζί, τον Απρίλιο του 1941, βρήκε τον Πάπα να καταπιάνεται μανιωδώς με την ολοκλήρωση του Διδακτορικού του. Η διατριβή του τελείωσε το 1943. Αναφερόταν στην αποκαλούμενη Hauptvermutung (Κύρια Εικασία), που διατυπώθηκε το 1908 και εθεωρείτο εκείνη την εποχή ως το κεντρικό πρόβλημα της τοπολογίας. Η Κύρια Εικασία υπέθετε ότι οποιοιδήποτε δυο τριγωνισμοί μιας πολλαπλότητας θα μπορούσαν να τριγωνιστούν περαιτέρω μέχρις ότου να εξισωθούν τα πλέγματα που προκύπτουν. Ο Πάπα απέδειξε ότι αυτό το φαινομενικά απλό, αλλά δύσκολο στην απόδειξη, θεώρημα επαληθευόταν για πολύεδρα μίας και δυο διαστάσεων.

Αργότερα, ο ‘Εντουιν Μόιζ απέδειξε ότι η Κύρια Εικασία είναι σωστή και για πολύεδρα τριών διαστάσεων. Όμως, δεν ισχύει για γενικούς χώρους ανώτερων διαστάσεων.

Η διατριβή του Πάπα κίνησε το ενδιαφέρον του πιο διάσημου σύγχρονου Έλληνα μαθηματικού, του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, ο οποίος εκείνη την εποχή εργαζόταν στο Μόναχο. Εφόσον στην Ελλάδα δεν υπήρχε κανείς για να αξιολογήσει τη διατριβή, το διδακτορικό απονεμήθηκε στον Πάπα με την εισήγηση του Καραθεοδωρή (η εισηγητική επιτροπή αποτελούνταν από τον Π. Ζερβό και τον Ν. Κρητικό).

Ο Παπακυριακόπουλος κατά τη διάρκεια της κατοχής εντάχθηκε στο ΕΑΜ και όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος εγκατέλειψε την πρωτεύουσα και ακολούθησε τους κουμουνιστές αντάρτες στην ύπαιθρο, όπου πρόσφερε τις υπηρεσίες του ως δάσκαλος δημοτικού σχολείου στην Καρδίτσα (συγκεκριμένα του ανατέθηκε η διδασκαλία της αριθμητικής στο μονοθέσιο δημοτικό σχολείο του Παλαμά)

Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, ο Πάπα επέστρεψε στην Αθήνα με σκοπό να συνεχίσει την επιστημονική του σταδιοδρομία και να διακριθεί στα μαθηματικά. Στο Πολυτεχνείο άρχισε να εργάζεται πάνω σε ένα ημιτελές θεώρημα του Μαξ Ντεν που αφορούσε βρόχους σε τρισδιάστατες πολλαπλότητες. Όμως, το κλίμα ήταν εχθρικότατο για τους ηττημένους συνοδοιπόρους. Όταν το 1946 απέλυσαν τον καθηγητή Νικόλαο Κρητικό στον οποίο εργαζόταν ως άμισθος βοηθός, ο Πάπα άρχισε να ψάχνει για άλλα πεδία έρευνας.

Η εργασία του στις τρισδιάστατες πολλαπλότητες χρησίμευσε ως εισιτήριο σε μια νέα ζωή. Μόλις αισθάνθηκε ότι συμπλήρωσε το κενό στην απόδειξη του Ντεν, έστειλε την εργασία του στον διακεκριμένο μαθηματικό Ραλφ Φοξ, στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Ο Φοξ αντιλήφθηκε, γρήγορα ότι και αυτή η απόδειξη δεν ήταν πλήρης. Ωστόσο, εντυπωσιασμένος από την εργασία αυτού του νερού άνδρα – ο οποίος στην Ελλάδα, σε απόλυτη απομόνωση, παρήγε έργο υψίστης ποιότητας -, τον προσκάλεσε στο Πρίνστον. Ο Πάπα αποδέχθηκε πρόθυμα την πρόταση. Έφθασε στο Πρίνστον το 1948, εγκαταστάθηκε σε ένα ξενοδοχείο και έμεινε εκεί. Αυτό το δωμάτιο έγινε το σπίτι του για το υπόλοιπο της ζωής του. Ταξίδεψε στην Ελλάδα μόνο μια φορά, το 1952, προκειμένου να παρευρεθεί στην κηδεία του πατέρα του.

papakyriakopoulos2Στην αρχή, ο Πάπα εργάστηκε στο Ινστιτούτο Ανωτέρων Μελετών και λίγο αργότερα μετακινήθηκε στο γειτονικό Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Όταν του προσφέρθηκε ακαδημαϊκή θέση, την αρνήθηκε δηλώνοντας απροθυμία να αναλάβει διδακτικά και διοικητικά καθήκοντα. Δεν ήταν εύκολο να τον προσεγγίσεις. Ήταν πολύ κλειστός άνθρωπος και δεν μοιραζόταν τις ιδέες του με κανέναν. Οι ανακοινώσεις του ήθελε να είναι προϊόν βαθιάς και ώριμης σκέψης. Κυνήγησε με αυταπάρνηση το μοναδικό του πάθος: την έρευνα. Ως εταίρος ερευνητής του Ιδρύματος Άλφρεντ Π. Σλόαν έπαιρνε ένα μικρό μισθό και συμπλήρωνε το εισόδημά του με τα λίγα χρήματα που του έστελνε η οικογένειά του. Ο τρόπος ζωής του ήταν λιτός. Δεν παντρεύτηκε, δεν έκανε οικογένεια, και δεν συνδεόταν με κανέναν έξω από το περιβάλλον της δουλειάς του. Αφού δεν δίδασκε δεν είχε ούτε μαθητές. Οι μόνες πολυτέλειες στη ζωή του ήταν να απολαμβάνει κινηματογραφικές ταινίες – μια φορά την εβδομάδα – και το ωραίο του γραφείο στο Φάιν Χολ, το θρυλικό κτίριο στο οποίο στεγαζόταν το τμήμα μαθηματικών του πανεπιστημίου του Πρίνστον. Τηρούσε αυστηρό ωράριο. Έπαιρνε το πρωινό του στην «καφετέρια» των φοιτητών στις οκτώ, και ύστερα άρχιζε τη δουλειά του στο γραφείο στις οκτώ και μισή. Ασχολιόταν με την έρευνα μέχρι τις έντεκα και μισή. Στις τρεις, έπινε το τσάι του στην τραπεζαρία του τμήματος μαθηματικών. Διάβαζε την εφημερίδα του, τους New York Times, ύστερα έκανε σεμινάρια στις τέσσερις και, τέλος, δουλειά στο γραφείο του μέχρι το βράδυ.

Στα δέκα πρώτα χρόνια του στην Αμερική, ο Πάπα παρουσίασε αποδείξεις για τρία σημαντικά ανοιχτά προβλήματα: Το Θεώρημα του Βρόχου, το Λήμμα του Ντεν και το Θεώρημα της Σφαίρας. Αυτά τα προβλήματα αφορούσαν το πώς βρόχοι δίσκοι και σφαίρες μπορούν να εμβαπτιστούν σε τρισδιάστατες πολλαπλότητες. Οι εργασίες  του Πάπα θεωρήθηκαν τόσο αξιοσημείωτες ώστε προσκλήθηκε, το 1958, να δώσει μια διάλεξη στο Διεθνές Συνέδριο Μαθηματικών στο Άμστερνταμ, με τίτλο «Ορισμένα προβλήματα επί των τρισδιάστατων πολλαπλοτήτων». Η πρόσκληση προς έναν μαθηματικό να κάνει ομιλία σε συναδέλφους του από όλο τον κόσμο, στο πλαίσιο αυτού του συνεδρίου που πραγματοποιείται μια φορά κάθε τέσσερα χρόνια, θεωρείται μια από τις σημαντικότερες διακρίσεις στο επάγγελμα του μαθηματικού. Έξι χρόνια αργότερα, το 1964, ο Πάπα ήταν ό πρώτος αποδέκτης ενός από τα δυο βραβεία Βέμπλεν για τη γεωμετρία, τα οποία απονέμονται έκτοτε από την Αμερικανική Μαθηματική Εταιρεία κάθε πέντε χρόνια.

Μολονότι ο Πάπα δεν είχε καθήκοντα διδασκαλίας, έδειχνε ζωηρό ενδιαφέρον για τους νεαρούς συναδέλφους. Ήταν ήδη πολύ γνωστός στην κοινότητα των μαθηματικών, όταν μια νεαρή διδάκτωρ από το Ινστιτούτο Κουράντ της Νέας Υόρκης, η Τζόαν Μπίρμαν, τον συνάντησε σε ένα σεμινάριο στο Πρίνστον και του είπε ότι επιθυμούσε να εργαστεί στις τρισδιάστατες πολλαπλότητες. Ομολογώντας ότι γνώριζε λίγα σχετικά με το αντικείμενο, του ζήτησε υποδείξεις για το τι να διαβάσει. Ο Πάπα είπε ότι θα το σκεφτόταν. Μια εβδομάδα αργότερα, στο επόμενο σεμινάριο, είχε έτοιμο ένα βιβλιογραφικό κατάλογο δώδεκα σελίδων, γραμμένο στο χέρι, μόνο για εκείνη. Η Μπίρμαν, που θα γινόταν αργότερα παγκοσμίως διάσημη στη θεωρία κόμβων και την τοπολογία, θυμάται ακόμα την έκπληξη και τη συγκίνηση που αισθάνθηκε. (Σήμερα είναι ομότιμη καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο Κολούμπια). Αυτός ο σπουδαίος άνδρας δεν το θεώρησε υποτιμητικό να ψάξει τη βιβλιογραφία προκειμένου να συμβουλέψει μια νέα διδάκτορα η οποία ούτε καν ήξερε αρκετά ώστε να θέσει ενδιαφέροντα ερωτήματα.

Τον Ιούλιο του 1974 – μόλις έμαθε ότι έπεσε η χούντα– ετοιμάστηκε για μια επίσκεψη στην Ελλάδα. Ανανέωσε το διαβατήριό του, όμως το ταξίδι δεν έμελλε να γίνει. Το καλοκαίρι του 1976, σε ηλικία 62 ετών πέθανε από καρκίνο του στομάχου…

Η τάση του Πάπα για εσωστρέφεια και απομόνωση φαίνεται από το ότι σε όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του ποτέ δεν συνέγραψε κάτι μαζί με κάποιον άλλο. Δημοσίευσε συνολικά δεκαπέντε εργασίες. Δεν θεωρείται ογκώδης παραγωγή, αλλά – όπως βεβαιώνεται και από το βραβείο Βέμπλεν – το έργο του ήταν υψηλού επιπέδου. Η ζωή και η προσωπικότητα του Πάπα ενέπνευσαν εν μέρει τον Απόστολο Δοξιάδη να γράψει το βιβλίο «Ο Θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ» (ίσως το καλύτερο μαθηματικό μυθιστόρημα που γράφτηκε μέχρι σήμερα), στο οποίο ο χαρακτήρας του πρωταγωνιστή θυμίζει τον Παπακυριακόπουλο. Ο Δοξιάδης είχε επισκεφτεί τον Πάπα στο γραφείο του στο Πρίνστον και ύστερα τον περιέγραψε ως ένα γοητευτικό άνδρα με ευγενικούς τρόπους, συνεσταλμένο, ασκητικό και απόκοσμο, αλλά φιλικό και πράο, που απέπνεε στους επισκέπτες του την αριστοκρατική αίγλη μιας παλιάς εποχής.

Δεν είναι περίεργο που ένας τόσο μυστικοπαθής χαρακτήρας αφιέρωσε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της ζωής του σε έναν αποκλειστικό σκοπό: να αποδείξει την Εικασία του Πουανκαρέ….»

Πηγή: Η «εικασία» του Πουανκαρέ – George G. Szpiro, Εκδόσεις Τραυλός

Η ομάδα ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ τιμά τον μεγάλο έλληνα μαθηματικό, με δυο ομιλίες αφιερωμένες στο έργο και τη ζωή του

Papa-5-742x1024Φέτος κλείνουν 100 χρόνια από τη γέννηση του Χρίστου Παπακυριακόπουλου (1914 – 1976), που είναι μαζί με τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή ο μεγαλύτερος έλληνας μαθηματικός του 20ου αιώνα. Οι έρευνες στην τοπολογία του “Πάπα”, όπως είναι γνωστός στη διεθνή μαθηματική κοινότητα, η απόδειξη του περίφημου Λήμματος του Ντεν, και η ανακάλυψη δυο σημαντικών θεωρημάτων, άνοιξαν το δρόμο που οδήγησε τελικά στην απόδειξη της Εικασίας του Πουανκαρέ, από τον ρώσο μαθηματικό Γκριγκόρι Πέρελμαν.
Κι όμως, ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος παραμένει ακόμη και σήμερα εντελώς άγνωστος στην πατρίδα του. Η αιτία είναι, σίγουρα, εν μέρει η αφάνεια μέσα στην οποία γίνεται η ανώτερη μαθηματική έρευνα, κυρίως μέχρι την τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα. Παράλληλα όμως, στην παράδοξη ασημότητα του Παπακυριακόπουλου συνέβαλλαν ο εσωστρεφής χαρακτήρας του, που τον έκανε να ζήσει για εικοσιπέντε χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον σαν ερημίτης, αλλά και τα πολιτικά πάθη της εποχής του μεταπολέμου, που τον απομόνωσαν από το τότε ελληνικό κατεστημένο.

Στην ομιλία του «Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος και ο Θείος Πέτρος», ο συγγραφέας Απόστολος Δοξιάδης θα μιλήσει για τη ζωή του Παπακυριακόπουλου, καθώς και για τη ρομαντική, και εν τέλει ανεπιτυχή του προσπάθεια, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, να λύσει το μεγάλο άλυτο πρόβλημα της τοπολογίας, την Εικασία του Πουανκαρέ. Με αφορμή τη σύντομη γνωριμία του με τον Παπακυριακόπουλο, το 1971-2, ο Απόστολος Δοξιάδης θα αναφερθεί επίσης στον τρόπο με τον οποίο η μορφή του αποτέλεσε την πρώτη έμπνευση για τον ήρωα του μυθιστορήματός του Ο Θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ.

Στην ομιλία του «Ο Μαγικός Πύργος του Χρίστου Παπακυριακόπουλου: Ξεμπλέκοντας κόμπους και μπαλόνια σε εξωτικούς χώρους», ο καθηγητής του Μαθηματικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών Αντώνης Μελάς θα εισαγάγει τις βασικές έννοιες της τοπολογίας, και θα αναφερθεί με τρόπο προσιτό στο γενικό κοινό στα μεγάλα θεωρήματα του Παπακυριακόπουλου, καθώς και στις απόπειρές του να αποδείξει την Εικασία του Πουανκαρέ.

Θα προλογίσει ο μαθηματικός και συγγραφέας Τεύκρος Μιχαηλίδης.

Η εκδήλωση, η οποία θα είναι ανοιχτή στο κοινό, θα γίνει την Τετάρτη 12 Νοεμβρίου 2014 στις 7 μ.μ. στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς. (Πειραιώς 138 & Ανδρονίκου)
thalesandfriends.org

(νεώτερη ενημέρωση 17-11-2014)

Για να παρακολουθήσετε τις ομιλίες: Δοξιάδης Απόστολος , Μελάς Αντώνης , Μιχαηλίδης Τεύκρος | Χρίστος Παπακυριακόπουλος. Ο μεγάλος άγνωστος των ελληνικών Μαθηματικών, πατήστε ΕΔΩ.